Kategori: Yazar

İNSANI DİĞER CANLILARDAN AYIRAN ÖZELLİĞİ

Homo Sapiens türü kuşkusuz işbirliğine aşırı yatkın olmasından, bu işbirliğini mümkün kılacak bilişsel zekâsı ve bu zekâyla iletişim araçları geliştirebilmesinden, bu geliştirdiği araçlarla türünün diğer bireyleriyle etkin bir işbirliği kurabilmesinden ve tabi ki bütün bu parametrelerin sağladığı bir ahlaki normlar sistemi geliştirebilmesinden dolayı diğer canlılardan ayrışıyor.[3] Ancak bu ayrışmaya yol açan nitelikler, belli tarihsel dönemlerde türümüz için büyük avantajlar sağlarken, belli dönemlerde irrasyonel ve kendini bilmez bir fütursuzluğa yol açıyor. Bir kere insan türü, bilişsel zekâsını her zaman sadece hayatta kalma yönünde kullanmıyor. Bazı durumlarda hem kendi türünü hem de içinde yaşadığı doğayı yok etmeye yol açacak kadar sömürmeyi meşrulaştıran argümanları savunmasını da sağlayacak gerekçeler üretebilmesini sağlıyor bu bilişsel zekâsı. Bunu meşrulaştıran en temel argüman olarak ise karşımıza en mükemmel ve gelişmiş varlık olma iddiası çıkıyor. Gerçekten de bu gelişmişlik, içinde yaşadığımız dünya ve doğa ile barış içinde yaşamamızı sağlayabiliyor mu? Bu sorunun yanıtına samimiyetle evet diyebilmek günümüz koşullarında mümkün görünmüyor.

DOĞAYI VE KENDİ TÜRÜNÜ SINIRSIZCA SÖMÜRME AYRICALIĞI

Bu argüman, insanlık tarihinin neredeyse her döneminde kurulmuş tüm uygarlıklara hem doğayı hem de kendi türünü sınırsızca sömürme ayrıcalığı vermiş. Doğada hayatta kalmak için diğer canlı türlerini avlamak, o canlı türlerinin yaşam alanlarını işgal ederek oralarda yine evcilleştirdiği bitkileri beslenmek için yetiştirmek başlangıçta doğal ve içgüdüsel bir eğilim iken, kalıcı bir kültür örüntüsü haline gelmiş. Bu tartışma kuşkusuz uzun antropolojik araştırmaların ve arkeolojik verilerin konusu. Bunu fazladan uzatmanın lüzumu yok. Burada benim asıl anlatmak istediğim şey, hayatta kalmak için doğanın bir parçası olduğunu kabul ederek yaşamak mı, doğaya üstünlük sağlamaya çalışarak onunla çatışmak mı önemli olan?

Aslında bütün bunlar dönüp dolaşıp insanın din, kültür, ahlak ve estetik gibi yine bilişsel zekâsıyla geliştirdiği soyut kavramların bir yanıyla ne kadar somut olduğunu göstermesi açısından önemli tartışmalar. Ancak insanın bilişsel zekâsının ürünü olan ahlaki normlarla sevgi, aşk, nefret, haset, kıskançlık gibi duyguların pek çoğu da somut ihtiyaçların ürünü olarak karşımıza çıkıyor. Bu yönüyle baktığımız zaman bilince dair tartışmalar da insanı diğer canlılardan görünürde üstün tutan yönleri öne çıkarıyor. Ne var ki, hem bilinç hem duygu, hem de zekâ gerçekten tek başına insanın doğayla bütünleşik şekilde ve barış içinde yaşayabilmesini engelliyor çoğu zaman belki de. İnsanın türüne ilişkin vehmettiği bu üstünlükler, aşırı yorumlandığı zaman onun için bir üstünlük olmanın ötesine geçip bir dezavantaja dönüşüyor. Doğaya ve türünün özelliklerine yabancılaşan insan türünü ayakta tutan işbirliği ve dayanışma davranışlarını bir yana bıraktığı anda, bu üstünlükler onu yıkıma götürecek sonuçlara yol açabiliyor.

DAYANIŞMA VE SOSYALLEŞME DUYGUSU

Pyotr Kropotkin, evrimin bir faktörü olarak gördüğü karşılıklı yardımlaşmanın, sevgi ya da merhamet gibi duygulardan ziyade, insanın hayatta kalmak için ihtiyacı olduğunu bildiği dayanışma ve insan sosyalliğinden kaynaklandığını ileri sürer. Bu iddiasını destekleyecek hem insan sosyalliği içinden hem de hayvanlar âlemi arasından yüzlerce örnek verir çalışmasında: “İnsan ahlakı yalnızca kişisel sevgi ve sempatiye dayandırıldığında, tüm olarak ahlak duygusunun anlamı da kısıtlanmış olur. Elime bir kova su alıp komşunun alevler içindeki evine koşmamı sağlayan şey, -çoğu zaman hiç tanımadığım- komşuma duyduğum sevgi değildir, bu daha belirsiz olsa da çok daha yaygın bir duygudur: Dayanışma ve insan sosyalliği duygusu. Hayvanlar için de durum aynıdır.”[4] Ne var ki, insanı diğer canlılardan ayıran belki de en önemli şey, evi yanan komşunun evini söndürmek üzere bir kova su alıp gitmenin yanı sıra, bizatihi o evi yakmaya sevk edecek nefret duygusuna da kolayca kapılabilmesidir. Maalesef, karşılıklı yardımlaşma duygusu ve insan sosyalliği günümüz kapitalist üretim ve rekabet koşullarında geri plana itilmiş, komşunun yanan evini söndürmek şöyle dursun, bizatihi o evi yakmaya yöneltecek nefret de yaygınlaşmıştır.

İnsanı diğer canlılardan “üstün” kılan bilişsel zekâsı, ona sadece diğer canlılar karşısında bir üstünlük kurmasına yol açmamış, kendi türü içerisinde de hiyerarşiler oluşturmasına neden olmuştur. Sömürgeciliğin en temel meşrulaştırıcı argümanları arasında, sömürgeleştirilen topraklarda yaşayan insanlar karşısında sömürgecilerin üstünlük taslaması değil miydi? Daha elli yıl öncesine kadar, beyaz adam, siyahların hayvandan farkı olmadığı iddiasıyla onları köle olarak kullanmıyor muydu? İnsanın doğa ve diğer canlılar karşısında takındığı üstünlük taslama tavrıyla kendi türü karşısında takındığı bu tavır arasında pek bir fark yok. Doğayı ve bütün canlıları, özellikle semavi dinlerin de iddia ettiği gibi “insana hizmet etmesi için yaratıldığı” gibi bir inanca saplandığınız anda, bu iddia kolayca kendi türü içerisindeki efendi-köle ilişkisine evrilebiliyor.

SİYASAL İSLAM TEMSİLCİSİNİN EMPERYALİZM KARŞISINDA TAVRI SAMİMİ DEĞİLDİR

Bütün bu anlattıklarımdan yola çıkarak diyebilirim ki, insanın “eşrefi mahlûkat” olduğu iddiası ve fikrine saplı kaldığınız anda, dinen ya da ahlaken sömürü ve eşitsizlik karşısında sahici bir tavır takınmanız imkânsızdır. Türkiye’de Siyasal İslam’ın ve onun temsilcisi siyasi partinin ve tabi ki bu siyasi partinin tek adamının emperyalizm ve sömürgecilik karşısında takındığı tavır hiç değilse bu nedenle bile hiçbir zaman sahici ve samimi olamaz. Bu zihniyete sahip bir siyasi geleneğin ağzı sömürüye karşı çıkarken elleri kocaman bir kepçeyle yoksulların midesinde kalan son kırıntıları kazımakla meşguldür. Dili tüm canlılara karşı merhamet göstermek gerektiğini dillendirirken kolları canlıların yaşam alanlarını cehenneme çeviren korkunç araçları kullanır. Kalbinden ağaçların baharda yeşeren yapraklarına karşı sevgi hissi geçerken aklı o ağaçları keserek açılacak yollardan geçecek araçların sürücülerinden alınacak dolarlarla meşguldür. Bu nedenle ülkeyi hem ekonomik hem siyasi hem de ekolojik olarak cehenneme dönüştüren bir siyasi partinin liderinin sokak hayvanları üzerinden de toplumu bir ayrıştırma yoluna gitmesine şaşmamalı. Doğayı ve tüm canlıları kendi hizmetine sunulmuş nesneler olarak gören bir zihniyet, kendi türünü de doğayı sömürdüğü gibi sömürmekte bir beis görmez. Öncelikle böylesi bir bakış açısından kurtularak tüm canlıları varlığımızın bir parçası olarak görmeyi öğrenmek gerekir. Bunu öğrenmediğimiz sürece bizi diğer canlılardan üstün kıldığını düşündüğümüz araçsal aklımız tümden yok olmamıza yol açacak.

[1] Bu ifade asıl olarak İslam dininin kitabı Kuranı Kerim’e atfedilir. Şu ayet asıl olarak insanın tüm canlıların en üstünü olduğuna delil olarak gösterilir: “Andolsun biz insanoğluna şan, şeref ve nimetler verdik; onları karada ve denizde taşıdık, kendilerine güzel güzel rızıklar verdik ve onları yarattıklarımızın çoğundan üstün kıldık.” (İsrâ, 17/70)

[2] Franz de Waal (2017). Hayvanların Ne Kadar Zeki Olduğunu Anlayacak Kadar Zeki miyiz?, (Çev. Ahmet Burak Kaya), İstanbul: Metis, s. 33.

[3] Michael Tomasello (2018). İnsan Ahlakının Doğal Tarihi, (Aylin Onacak), İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, s. 13.

[4] Pyotr Kropotkin (2001). Evrimin Faktörü Karşılıklı Yardımlaşma, (Çev. Işık Ergüden ve Deniz Güneri), İstanbul: Kaos Yayınları, s. 9.

Yazar Hakkında

Tezcan Durna, yüksek lisans ve doktorasını Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Gazetecilik Anabilim Dalında tamamlamıştır. Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi Gazetecilik Bölümünde 2002 yılında araştırma görevlisi olarak başladığı görevine 2017 Ocak ayında görevinden uzaklaştırılana kadar devam etmiştir. Barış İmzacısı olması nedeniyle KHK listesine adı eklenerek akademiden uzaklaştırılan Durna, çalıştığı kurumda Haberi Okumak, Haber Sosyolojisi, Medya ve Etik, Etik Modernite ve İletişim, Şiddet Siyaset ve Medya, Akademik Araştırma, Yazma ve Sunma gibi lisans ve yüksek lisans düzeyinde dersler vermiştir. 2011-2012 yılları arasında TÜBİTAK Doktora Sonrası Araştırma Bursu ile Amsterdam’da bulunan Uluslararası Sosyal Tarih Enstitüsünde çalışmıştır. Medyada temsil, basın tarihi, medya ve etik, medya sosyolojisi, yeni medya etnografisi, Türkiye’de aydınlar gibi konularda ulusal ve uluslararası akademik mecralarda yayınlanmış çok sayıda eseri mevcuttur. Halen Uğur Mumcu Araştırmacı Gazetecilik Vakfının Genel Yayın Yönetmenliğini yürütmekte, Almanya’daki Duisburg-Essen Üniversitesi’nde dersler vermektedir.

Kuşkusuz bunda kapitalist üretim biçiminin doğaya verdiği zarar birincil ve en belirleyici neden. Ama öte yandan kayıtsızlık da ürkütücü. İşte “Büyük Açık” ve “Vice” gibi politik içeriklere sahip yapımlarıyla tanıdığımız yönetmen Adam McKay’ın yazıp yönettiği “Don’t Look Up” dünyanın sonu ihtimali ve bu ihtimal karşısında insanlığın durumuna bakan bir yapım. Cuma günü itibariyle Netflix’te gösterilmeye başlanan, dört dalda Altın Küre adaylığı kazanan yapım, çuvaldızı büyük sermaye ve siyasilere batırırken, iğneyi de sıradan vatandaş için saklıyor.

Kate Dibiasky adlı gökbilimci genç bir doktora öğrencisi gelişmiş bir teleskopla uzayı rutin kontrolünü yaparken bir kuyruklu yıldız keşfediyor. Hocası, Randall Mindy’yi durumdan haberdar ediyor. İkili bazı hesaplamalardan sonra kuyruklu yıldızın dünyaya doğru geldiğini fark ediyor. Altı ay sonra gerçekleşecek çarpışma sonrasında dünya ortadan kalkacaktır. İkili, soluğu Beyaz Saray’da alıyor ama başkan kongre seçimlerine odaklandığı için fazla ciddiye almıyor durumu. Halkı bilgilendirmek için yanıp tutuşan bu bilim insanları, medyayı deniyor son şans olarak, ama oradan da pek bir sonuç alınamıyor. Hatta 1999 depremi sonrası Ahmet Mete Işıkara’nın başına geldiği gibi Randall seksi bilim adamı ilan ediliyor bir anda. Kate ise medya tarafından paranoyak bulunuyor, sosyal medyada linç ediliyor. Durumun ciddiyeti fark edilip göktaşına müdahale edilmesine karar verildiği anda ise dünyanın en zengin üçüncü insanı devreye giriyor ve göktaşındaki madenlerin heba edilmemesi için başka bir formül öneriyor…

“Don’t Look Up”taki karakterlerin birçoğu bugünün popüler kültüründen esinlenilmiş gibi duruyor öncelikle. Burada Meryl Streep tarafından canlandırılan ‘zengin sever’ başkan Trump’ı andırıyor haliyle. Kuyruklu yıldızdaki madenleri çıkarmak için dünyanın sonunu getirmeyi göze alan milyarder iş insanı ise Steve Jobs ve Elon Musk karışımı bir varlık. Hatta bir tutam da Mark Zuckerberg denilebilinir.

Film, bir felaketi merkezine alsa da, anlatısını mümkün oldukça eğlenceli kurmaya çalışıyor. Siyasetin, medyanın, sermayenin dünyanın sonu ihtimaline karşı kayıtsızlığını; bu üçlünün etkisinde olan insanların meselenin ciddiyetini anlamaktan uzak kalışı hicvediliyor. Film bu tonuyla Stanley Kubrick’in 1964 tarihli politik taşlaması “Garip Doktor” (Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb) filmini getiriyor akıllara. Bu filmde kontrolden çıkan ABD’li bir generalin Sovyetler Birliği ile bir nükleer savaş çıkarma planı ve iki ülkenin çaresiz kalışı anlatılıyordu. “Garip Doktor”, Amerikan halkının komünizm paranoyasıyla doldurulduğu bir dönemde asıl tehlikenin bu kadar çok silaha ve yetkiye sahip olan siyasetçiler ve askerlerden kaynaklı olabileceğini söylemeye çalışıyordu. Bu filmde, sermayenin aç gözlülüğü ve onlarla işbirliği halindeki siyasilerin umursamazlığının dünyanın sonunu getireceği gerçeği vurgulanıyor bir kez daha. Filmdeki sermaye vurgusunda, hikayenin ABD’li sosyalist siyasetçi Bernie Sanders’ın başkan adaylığı kampanyasının konuşma metinlerini de kaleme alan David Sirota’ya ait olmasının da payı var kuşkusuz.

Eğlenceli ve bir o kadar da çarpıcı bu politik taşlamanın tek kusuru ise gereğinden fazla uzun tutulan süresi. Bu uzunluk filmin ritminin bir süre sonra düşmesine, seyirci ilgisinin hikayeden kopmasına neden olabiliyor. Üstelik meselenin ciddiyetini de biraz gölgeleme riski var. Yine de yılın en iyi filmlerinden birisi kanımca yapım. Leonardo DiCaprio, Jennifer Lawrence, Meryl Streep, Cate Blanchett, Rob Morgan, Jonah Hill, Mark Rylance, Tyler Perry, Timothée Chalamet ve Ron Perlman’dan kurulu kadro ise adının hakkını veriyor.

SORGULAYAN ÖĞRENCİLER MUHARREM BEY’İ TERLETTİ

Hem bu sınıfsal farkın sahiciliğini hem de bu farkı suiistimal edenlerin motivasyonunu iyi anlatabilmek için yine Muharrem Sarıkaya figürü üzerinden devam etmek isterim. Yıl 2011; belki de Ankara’da yaşayan herkesin hatırladığı bir gün. Günün hangi gün olduğunu net hatırlamıyorum ama o gün neler yaşadığımı bugün gibi hatırlıyorum. Ankara’ya çok fena kar yağmıştı ve ben ders çıkışında evime yaklaşık altı yedi saatte ulaşabilmiştim. Yollar kapanmış, trafik ve hayat neredeyse tamamen durmuştu. Bunu yazdığım anda sanırım o günü böyle deneyimleyen herkes hangi günden bahsettiğimi anladı. Mevzu elbette o gün benim kişisel olarak yaşadıklarım değil. O günün öğleden sonrası bir meslektaşımla birlikte verdiğim “Gazetecilik Uygulamaları” dersine ana akımda Ankara gazeteciliği deneyimini paylaşması için Muharrem Sarıkaya’yı konuk olarak davet etmiştik. Dersi o gün için ben tek başıma yürütüyordum. Muharrem Bey derse zamanında geldi. Bir miktar heyecanlı, biraz da hevesliydi. Şimdiki öğrenci profilini bilemiyorum, neredeyse beş yıldır Ankara Üniversitesi İLEF’in hiçbir sınıfında ders veremiyorum. Sınıfı geçtim kampüsten içeri bile sokmuyorlar bizleri malum. Ancak o dönemin öğrenci profili sorgulayan, soruşturan, bir hayli heyecanlı ve fazlasıyla politikti. Belki de Muharrem Bey’in heyecanı bundan kaynaklanıyordu. Zira kendisinin her sözünde hikmet bulacak bir öğrenci profili ile karşılaşmayacağını az çok biliyordu. Ders başladı. Muharrem Bey habercilikten, haber değerinden, haber kaynağıyla nasıl sıkı ilişkiler kurmak gerektiğinden, haber kokusundan, velhasıl haberciliğe dair tüm harcıâlem konulardan bahsetti. Anlattıkça heyecanlandı, heyecanlandıkça öğrencilerden övgü dolu sözler, hiç değilse bakışlar bekledi; beklentisine istediği dozda karşılık bulamayınca ara sıra hayal kırıklığı ifade eden el, kol ve göz işaretleriyle bana dönüp baktı. Ben de haliyle omuz silkerek karşılık verdim. Gündüz kuşağı programlarına katılan teyzelere nerelerde alkışlayacaklarını, nerelerde susup dinleyeceklerini, nerelerde kalkıp şakır şakır oynayacaklarını işaret veren görevliler gibi davranacak değildim. Muharrem Bey’in anlatacakları bitip soru cevap faslına geçilince, asıl kıyamet o zaman koptu. Öğrencilerin dilinin kemiği yoktu. Çalıştığı kurumun patronunun aldığı maden ihalelerinden, hükümetle kurduğu çıkar ilişkisine kadar, bu çıkar ilişkisini bildiği halde neden haber yapamadığına kadar Muharrem Bey’i terletecek epeyce soru geldi sınıftan. Muharrem Bey, ilk başlarda sakin ve serinkanlı bir şekilde yanıt vermeye çalışırken, sorular ısrarlı sıkıştırmalara dönünce mevzu “siz daha gençsiniz, bu işler nasıl yürür onu ancak büyükler bilir” minvalinde bir hal aldı. Elbette böylesi bir çıkar ilişkileri ağının içinde “gazetecilik” mesleğini icra etmek hiç kolay değildi. Kendisi de ne kadar zor bir iş yaptığını bize anlattığını düşünüyordu belli ki ve sınıftaki “heyecanlı ve irrasyonel çocukların” da yaşanan bu zorlukları anlamadığına kendisini inandırarak sınıfı terk etti. Çıkışta dersin bitimine on dakika kala haber verdiği şoförünün getirdiği makam arabasına binip zannımca ofisine geri döndü. Elbette benimle vedalaşırken, çocukların ne kadar “edepsiz, anlayışsız ve gerçek hayattan kopuk” olduğunu da hatırlatmayı ihmal etmedi.

BU ÜLKEDE HER ŞEY OLURSUNUZ, AMA ‘REZİL’ OLMANIZ BİR HAYLİ ZOR

Muharrem Bey’in kamuoyuna sızan tokat videosundaki tavrı bu nedenle bana çok tanıdık geldi. Sınıfta gencecik öğrencilerin sorularına “siz daha gençsiniz, anlamazsınız” diyen tavrı ile ağzını doldura doldura belki de küfrederek işini yapmaya çalışan set işçisine tokat atması arasında büyük bir fark yok. Bu hem kültürel hem de sınıfsal farkın suiistimal edilmesidir. Ne var ki var zannedilen bu farkların olmadığını ya kriz anları ya da buna benzer arızi durumlar bu tipte insanların suratına tokat gibi vurur, bugün vurmazsa yarın mutlaka vuracaktır. Bu ülkede kuşkusuz her şey olabilirsiniz ancak rezil olmanız bir hayli zor. Ne var ki, yaptığı saçma ve belli bir grubu aşağılayıcı olduğu ortada olan bir espri yüzünden reyting rekorları kıran bir programın sunuculuğundan ayrılmak zorunda kalarak, neredeyse yok olan sunucular da oldu bu ülkede. Belli ki Muharrem Bey’i de aynı akıbet bekliyor, umarım öyle olur.

Bu var olduğu zannedilen kültürel ve sınıfsal farkların neden var olmadığına bir örnek vermek isterim. Kültürel Çalışmalar ekolünün öncü isimlerinden Stuart Hall, kimlik dâhil her türlü farkın bütün toplumlarda olabileceğinden bahseder ve bu farkların sınırlarını daha açık ifade edebilmek için doğduğu ülke olan Jamaika’daki insanların derilerindeki ton farklarının bile bir hiyerarşi konusu olabildiğine dikkat çeker. Ancak burada, sabit bir öz olarak kimlik ya da farktan ziyade özdeşleşme sürecinden -kimlik konumlarını üstlenmekten- bahseder, zira bu anlamda özdeşleşme asla tamamlanmaz, her zaman bir süreç içindedir.[1] Elbette bu süreç bu farkların nasıl deneyimlendiği, bu deneyimin kişiler üzerinde nasıl bir tahakküm aracına dönüştüğü ile ilgilidir.

GERÇEKTE AİT OLMADIĞI AMA AİT OLDUĞUNU DÜŞÜNDÜĞÜ SINIF

Burada karşımıza çıkan şey de bir kimliğin ya da sınıfın bir başka sınıfla girdiği özdeşleşme ya da simbiyoz ilişkisidir. Bu simbiyotik ilişki, her zaman ait olduğun kimlik ya da sınıfı inkâr etmeyi ve aslında ait olmadığın ve simbiyozla bağlı olduğun sınıfın davranış örüntülerine kapılmayı beraberinde getirir. Gerçekte ait olmadığın için de, ait olduğunu zannettiğin sınıfın davranış örüntülerini abartarak deneyimlemeyi seçersin. Bir dinden başka bir dine dönmüş birisinin dönüş yaptığı dinin yobazı haline gelmesi, bir savaş ve çatışma anında hayatta kalmak için karşı tarafa yaranmaya çalışırken gerçekten ait olduğu sınıfın ya da grubun üyelerine karşı vulgarca davranmak gibi davranış örüntüleri buna örnektir. İkinci Dünya Savaşı’nda Yahudilere karşı işlenen suçların pek çoğunun yine bazı Yahudiler tarafından yerine getirildiği sanırım pek çok insanın malumu. Yine kölelik kaldırılana kadar, Amerika’da siyahların başına bir nevi bekçi olarak konulanların çoğu yine siyahlardan oluşur. Bu son örneği iyi anlayabilmek için Tarantino’nun Türkçeye “Zincirsiz” diye çevrilen “Django Unchained” adlı filmdeki Samuel L. Jackson’un oynadığı karaktere dikkat etmenizi öneririm.

Velhasıl, Muharrem Bey aslında ait olduğu, fakat bir şekilde ait hissetmediği sınıftan kendini soyutlayarak aslında gerçekte muarızı olduğu sınıfla simbiyotik bir ilişki içinde hissediyor belli ki. Bu, bir anlamda televizyonunda ya da gazetesinde çalıştığı medya patronunun ait olduğu sınıfa öykünerek gerçekleşiyor. Bu sınıfın üyeleri, özellikle de medya sektöründe simgesel üretim yapılan durumlarda siyahların başına konulan bekçilere benzeyen Bourdieu’nun ifadesiyle sembolik seçkinlerin habituslarını sıradan çalışanların habitusundan ayrıştırmak için onları refaha ve konfora boğuyorlar. Bu refah ve konforun sarhoşluğuyla ait olduğu sınıftan ayrışan bu tipler sermayedarla girdikleri simbiyotik ilişkiyi gerçekmiş gibi deneyimleyerek sınıf bilincini bir anlamda yitiriyorlar. Ancak günümüzün kapitalist üretim ilişkileri koşullarında bu simbiyotik ilişki çok çabuk kopabiliyor. Guy Standing güvencesiz beyaz yakalı çalışanları tanımlamak için kullandığı prekarya kavramının içine kimlerin dâhil edilebileceği sorusuna “aslında herkes”[2] yanıtını veriyor. Bu açıdan baktığımız zaman sınıf bilincini kaybetmiş ankorman, sunucu, oyuncu, köşe yazarı gibi daha bir dolu meslek sahibi beyaz yakalıyı sınıfının mensubu bir başkasına karşı vulgarca davranmaya iten şeyin ait olduğu sınıftan alenen nefret etmesidir diyebiliriz.

Geçtiğimiz günlerde bir belediye otobüsü şoförü kirli iş elbiseleriyle otobüsüne binen bir işçiyi koltuklara oturmaktan men etmeye kalkıştı. Bu olayı kameraya çeken ve aynı zamanda itiraz eden bir kadının çektiği videodan öğrendik. Olay üzerine otobüsün bağlı olduğu belediye, şoförü işten çıkararak cezalandırmaya kalkıştı. İşten çıkarma olayını duyan işçi, belediyeye şoförü işinden çıkarmaması çağrısında bulundu. Çağrıda bulunurken, “işsizliğin ve açlığın ne demek olduğunu ben çok iyi bilirim, şoför arkadaşın ne olursa olsun işsiz kalmasını istemem” diyerek açıklamada bulundu. Bu konuyu işçinin vicdanlı olması ile ve sınıf bilinciyle açıklayanlar oldu. Aslında her iki açıklama da kendi içinde doğruluk payı barındırıyor. Sınıf bilinci, ait olduğu sınıf içinde bir dayanışmayı gerektiriyor. Ancak temelde aynı sınıfa ait olmakla birlikte deneyimlediği ve sahip olduğu bazı farklarla kendini sınıfının diğer üyelerinden ayrıştıran beyaz yakalıların bilincini yitirdiği halde vicdanıyla yüzleşmesi ya da yüzleştirilmesi gerekiyor. Vicdan Arapça “wacd” sözcüğünden geliyor. Bulma, coşku gibi anlamlara geliyor. Yan anlamı ise Allah ve yaradan. Tek başına sınıf bilinci, çoğu zaman aynı sınıfın mensubu olan farklı konumlardaki kişilerin dayanışma içinde hareket edebilmesini garanti etmeyebiliyor. Bunun için kişiye ait olduğu sınıfı hatırlatan bir temele, iç sese ya da ilahi bir duyguya ihtiyaç var gibi görünüyor. Sermayedarın cüzdanı ile prekaryanın vicdanı arasındaki farkı belki de bu iç seste bulmak mümkün olabilir.

[1] Stuart Hall (2017). The Fatefull Triangle: Race, Etnicity, Nation, Harward University Press, s. 127.

[2] Guy Standing (2015). Prekarya Yeni Tehlikeli Sınıf. (Çev. Ergin Bulut). 3. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları. s. 107.

Yazar Hakkında

Tezcan Durna, yüksek lisans ve doktorasını Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Gazetecilik Anabilim Dalında tamamlamıştır. Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi Gazetecilik Bölümünde 2002 yılında araştırma görevlisi olarak başladığı görevine 2017 Ocak ayında görevinden uzaklaştırılana kadar devam etmiştir. Barış İmzacısı olması nedeniyle KHK listesine adı eklenerek akademiden uzaklaştırılan Durna, çalıştığı kurumda Haberi Okumak, Haber Sosyolojisi, Medya ve Etik, Etik Modernite ve İletişim, Şiddet Siyaset ve Medya, Akademik Araştırma, Yazma ve Sunma gibi lisans ve yüksek lisans düzeyinde dersler vermiştir. 2011-2012 yılları arasında TÜBİTAK Doktora Sonrası Araştırma Bursu ile Amsterdam’da bulunan Uluslararası Sosyal Tarih Enstitüsünde çalışmıştır. Medyada temsil, basın tarihi, medya ve etik, medya sosyolojisi, yeni medya etnografisi, Türkiye’de aydınlar gibi konularda ulusal ve uluslararası akademik mecralarda yayınlanmış çok sayıda eseri mevcuttur. Halen Uğur Mumcu Araştırmacı Gazetecilik Vakfının Genel Yayın Yönetmenliğini yürütmekte, Almanya’daki Duisburg-Essen Üniversitesi’nde dersler vermektedir.

İsveçli maden şirketi BOLİDEN, tesislerinde ortaya çıkan zehirli atıkları Şili’ye gönderdi.      Bu zehirli atıklar için Şili’de Promel adında bir şirkete 1 milyon dolar ödeme yapıldı. Güya Promel, zehirli atıkları usulüne uygun bertaraf edecekti. Ancak parayı olan Promel şirketi, Boliden’in ağır metaller içeren zehirli atıklarını ARİCA şehrinin banliyösünde ortalık yere dökünce sonuçları ağır oldu.

O bölgede yaşayan ve hiçbir şeyden habersiz aileler ve çocukları, zehirli atık alanını çocuk bahçesi gibi kullandı. Bir süre sonra başta çocuklar olmak üzere kanser vakaları baş gösterdi. Birçok çocuk hayatını kaybetti. Doğuştan kusurlu bebekler dünyaya geldi. Vatandaşlarının çığlıklarına rağmen Şili yetkilileri, “İnsanlarda panik yaratmayalım” diyerek sessiz kaldı. Boliden yıllar sonra İsveç’de yargılandı. Hukukçulara ve uzmanlara büyük paralar ödeyen Boliden, “Zaman aşımı… Kanıtlar yetersiz” diyerek kendini savundu; şimdilik ceza almaktan kurtuldu.

Bugün ne yazık ki Türkiye’nin birçok bölgesinde Arica’da yaşanan benzer felaketler yaşanmaktadır. Lapseki’de, İvrindi’de, Eşme’de, Fatsa’da, İliç’de, Ulukışla’da, Şebinkarahisar’da, Ayvalık’ta, Bergama’da, Artvin’de ve daha birçok yerde ekosistemimiz göz göre göre zehirlenmektedir.

İSVEÇ ATIKLARI ŞİLİ’YE, İNGİLTERE ÇÖPLERİ TÜRKİYE’YE

Kapitalizm, neoliberalizm, piyasa ekonomisi adına ne derseniz deyin şirketlerin tek amacı vardır:  “Ne olursa olsun kâr etmek.

Doğal ortam, dağlar, ormanlar, tarım toprakları, yaylalar, su kaynakları, şehirler, köyler ve elbette insanlar dahil her türden canlılar umurlarında değil. İsveç gibi bir ülke zehirli atıklarından kurtulmanın çözümünü Şili’ye göndermekte buluyor. Bugün İngiltere’nin, çöplerinden kurtulmanın çözümü olarak Türkiye’ye göndermesi gibi. Yüz binlerce ton İngiliz çöpü Türkiye’ye yığıldı. Hangi virüsleri, ne tür mikropları barındırıyor tam bir soru işareti. Kaç kez haber yapıldı. Bahçelere, dağlara, şehirlerde yol kenarlarına saçılmış İngiliz çöpleri her yerde.

Birilerinin gözü kara, birileri cahil, birilerinin insanlıkla alakası yok… Para için, rant için her şeyi yapabilecek karakterde yaratıklar. Peki kim bunlara ‘dur’ diyebilir? Kim ülkesini, vatandaşlarını koruyabilir? Elbette o ülkedeki devlet kurumları ve o kurumları yöneten mevcut İKTİDAR.

FIRAT’IN DİBİNDE MİLYONLARCA TON ZEHİRLİ ATIK

ÇÖPLER, Erzincan İliç’te siyanürlü altın madeni. 2010 yılında çalışmaya başladı. Kanadalı şirket Türk ortağı Çalık Holding’le birlikte 10 yıldır Fırat’ın dibine milyonlarca ton zehirli atık yığıyor. Deprem fay hattı üzerine kurduğu 197 futbol sahası büyüklüğündeki zehir barajını doldurdu. Şimdi zehir barajını iki katına çıkarmaya çalışıyor. Yetmedi her gün binlerce ton zehirli atığı evaporatörler (buharlaştırıcı makineler) aracılığıyla buharlaştırıyor ve atmosfere salıyor. Yılda 9 bin ton kullandığı sülfürik asit miktarını 122 bin tona, yılda 6 bin ton kullandığı siyanürü 11 bin tona çıkardı. Keban, Karakaya ve Atatürk barajlarını besleyen Fırat’ın dibindeki zehir dağları her geçen gün büyüyor; yetkililer seyrediyor. İliçli vatandaş Sedat Cezayirlioğlu, “Türkiye’nin Çernobili” diye haykırıyor; duyan yok.

(Erzincan-İliç’teki Çöpler Altın Madenindeki zehir saçan evaporatörler: Sedat Cezayirlioğlu anlatıyor.)

TÜRKİYE HIZLA ÇORAKLAŞIYOR

İklim krizinin de etkisiyle Türkiye hızla çoraklaşıyor. Sulak alanlar, göller, dereler bir bir kuruyor. Tarım toprakları, ormanlar ve su kaynakları dünyanın en değerli alanları. Ormanlar olmadan yaşayamayız. Acilen orman alanlarının ve tarım alanlarının koruma altına alınması gerekiyor. Ekonomik krizden de, dolardan da, pandemiden de, terörden de, Suriye krizinden de, Irak krizinden de daha önemli bir krizle karşı karşıyayız. Öyle bir kriz ki, sonucu açlık, toplu ölümler; toplu göçler ve iç savaşa varan çatışmalara varabilir.

Bakın emperyalistler ve kapitalistlerin gözü kara. Baktıkları her yeri “satılık meta” olarak görüyorlar. Ağacı, ormanı, zeytini, fındığı, üzümü görmüyorlar. Hayvanları, böcekleri, yaşamı görmezden geliyorlar. “Dikeriz… Ekeriz… Eskisinden daha iyi yaparız” yalanlarıyla insanları kandırdıklarını sanıyorlar.

Mevcut ormanlarımızı, tarım alanlarımızı ve su kaynaklarımızı koruyamazsak felaketle karşı karşıyayız. Dünya, ormanlarını, tarım alanlarını yok eden ve kendileri de yok olan toplumların ve devletlerin hikayeleriyle doludur.

PETRA’NIN ÇEVRESİ ORMANLIKTI

Ürdün’ün Petra antik kentini duymuşsunuzdur. Çölün ortasında bir uygarlık. Nasıl olur da insanlar çölün ortasında böyle bir yerleşim ve uygarlık oluşturmuşlar ve ardından da buraları terk etmişler diyerek hayretler içinde düşünürsünüz. O uygarlık, orada kurulurken çevresinde ormanlar vardı. Çam ormanları, meşe ormanları vardı. O ormanların son kalıntıları da Hicaz demiryolu inşası sırasında, demiryolu için gerekli tahta traversler için kesildi. Bugün bir çölle karşı karşıyasınız.

ANASAZİ TOPLUMU GELECEĞİNİ YOK ETTİ

M.S. 900 yıllarından sonra Güney Batı Amerika’da yaşamış Anasazi toplumu benzer bir kaderi paylaştı. Newyork gökdelenleri dikilmeden önce Amerika kıtasının en yüksek yapılarını inşa ettiler. Hala da orada duruyor o yapılar. Anasaziler de kestiler, kestiler ve çevrelerindeki ormanları ve habitatı yok ettiler. Daha sonra yaşanamaz hale gelince önce birbirlerini öldürdüler, sonra da hayatta kalanlar bölgeyi terk etmek zorunda kaldı. Ne sanıyorsunuz? Dünyanın birçok bölgesinde olan bu felaketler Türkiye’de olmaz mı sanıyorsunuz?

Mayalar, Anasazilerden çok daha önce bugünkü Meksika’nın güneyinde kurulmuş bulunan uygarlık. Mayaların o eşsiz yapıtları hala yerinde duruyor. Onlar da benzer kaderi paylaştılar. Çevrelerindeki habitatı yok etmenin bedelini çok ağır ödediler.

300 YILDA AMERİKA’YI TALAN ETTİLER

Örnekler o kadar çok ki, bundan tam 11 bin yıl önce ilk yerliler Bering Boğazı yoluyla Amerika kıtasına ayak bastı. İnanılmaz bir habitatla karşılaştılar. Mamutlar, filler, devasa kuşlar v.s. İnsan denilen varlık Amerika kıtasına ayak bastıktan sonra Kuzey ve Güney dahil 300 yıl içinde hepsi yok edildi. 11 bin yıl sonra Avrupalıların Amerika kıtasını yeniden “keşfetmesiyle” bu kez de onların torunları yok edildi. Alenen soykırıma uğradı. Katledildiler.

LAPSEKİ’DE ZEHİR MADENİ

Lapseki’de altın madeni işletiyoruz diye, tarım alanlarının tepesine ve ormanların ortasına zehirli bir fabrika kurdular. Yıllardır atıklarını sağa sola atıyor. Kuzeyinde Bayramdere DSİ Barajı, güneyinde Umurbey DSİ Barajı. On binlerce insan tarım yapıyor; Lapseki kirazı burada yetişiyor. Bu bölgede yetişen tarımsal ürünler İstanbul, Bursa, İzmit, Çanakkale, İzmir gibi metropolleri besliyor. Yağmur, su, toprak onlar için her şey. Bir çözüm değil ama şimdi bölgede zehir barajı inşa ediliyor. Peki bugüne kadar madenin zehirli atıklarını ne yaptılar? Elbette çevredeki derelere saldılar.

SARIÇAY ‘ZEHİR’ AKIYOR

Çanakkale’de kentin ortasından geçip, Çanakkale Boğazı’na dökülen Sarıçay’da kadmiyum, kurşun, çinko, nikel, arsenik gibi çeşitli zehirli maddeler bulunduğu saptandı. 600 bin kişinin yaşadığı ilin merkezine güzellik katan Sarıçay’dan yayılan kokular bir süredir vatandaşları rahatsız ediyordu. Şehrin önemli coğrafi değerlerinden olmasının yanında İnönü, Atatürk ve Troya isimli 3 köprü ile çevresinde yüzlerce tesisin kurulmasını sağlayan Sarıçay’daki kirliliğin izini süren uzmanlar, ağır metal kirliliğiyle karşılaştı. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ahmet Evren Erginal, aşırı gübre kullanımı ve havzadaki maden işletmelerine dikkat çekiyor. (https://www.milliyet.com.tr/gundem/canakkale-icinde-artik-zehir-akiyor-6663123)

MAKESTUS’UN MAKUS TALİHİ

Uşak’ta Kanadalı El Dorado Gold’un Kışladağ Altın Madeni, kayıtlarda Türkiye’nin en büyüğü diye geçiyor. Zehirli atık barajı yok. Peki benzer madenlerde zehir barajlarının arkasına yığılan bu zehirli atıklar nereye gidiyor?

Uşak’ta Kışladağ’ı yerle bir eden Kanadalı El Dorado Gold, Simav’ın Örencik köyünün dibine Eğrigöz Dağı’na göz dikmiş durumda. Simav Çayı’nı besleyen bölgenin can damarı bir dağ burası. Köylüler direniyor ama devletin gücünü arkasına alan şirket, türlü dolaplarla köylünün topraklarını elinden alıyor. Satmayanların topraklarına Cumhurbaşkanlığı’nın “Acele Kamulaştırma” kararıyla el konuluyor ve şirkete devrediliyor. AKP iktidarının yasaları istedikleri gibi değiştirmesinden de cesaret bulan yerli-yabancı şirketler, şimdi Türkiye’nin her köşesinde neresi olursa vuruyor kazmayı. Devletin vatandaşlarını, köylülerini korumakla görevli kurumları da şirketlerin hizmetkârı gibi hareket etmeye başlayınca köylüler sahipsiz.

Simav Çayı, tarihte FRİGYA’nın ana tanrıçası KİBELE’NİN IRMAĞI  anlamında MAKESTUS diye bilinir. Antik çağların MAKESTUS nehri, günümüzün Simav Çayı, Simav’dan doğar. Eğrigöz Dağı’nın yamaçlarından doğan derelerle coşar; Sındırgı, Bigadiç, Susurluk, Kepsut, Mustafa Kemal Paşa, Karacabey derken 321 km sonra Marmara Denizi’ne dökülür. Susurluk Havzası’nın en önemli kaynağı olan Simav Çayı, 6 familyaya ait Tirsi, İnci, Bıyıklı, Tahta, Siraz, Kızılkanat, Sazan, Tatlısu Kefali, Turna gibi 20 balık türünü barındırır.

VATANDAŞLAR DEĞİL, ACİLEN SİYANÜRLÜ MADEN TAHLİYE EDİLMELİ

Ordu-Fatsa’da köylerin ve fındık bahçelerinin ortasına siyanürlü madeni aç. Dinamitler, sondajlar, ağır iş makineleri derken zaten heyelan tehlikesi altındaki coğrafyada toprağı yerinden oynat, evleri çatlat sonra da devletin AFAD’ı gelsin, “Evleri boşaltın” diye milletin tepesine binsin. Bölgede heyelan varsa tek sorumlusu ortada olmasına rağmen, devletin hiçbir kurumu kılını kıpırdatmasın. O da yetmedi bütün Ordu’yu maden sahası ilan etsin.

Hiçbir planlama, mantık, öngörü yok. Küresel İklim Krizi diye bilim insanları bas bas bağırıyor. Hala Türkiye’nin turizm merkezlerinde termik santraller cayır cayır linyit kömürü yakıyor. Kömür çıkaracağız diye canım ormanlar kesiliyor, tarım alanları katlediliyor. Bölgedeki eşsiz coğrafya ay üssü gibi yaşanmaz hale getiriliyor. Üstelik o bölgeye her yıl milyonlarca insan dinlenmek, gezmek, doğanın tadını çıkarmak için akın ederken yapılıyor bütün bunlar. İktidarların nakit para diye gördüğü o turistler Milas ve Bodrum’un köylerinden besleniyor. Bugün kömür madeni diye yıkmaya çalıştığınız köyler, turizm merkezlerindeki milyonları besliyor. Akbelen Ormanlarında bir avuç insan dev şirketlere ve devlete karşı mücadele etmeye çalışıyor. Karşılarında jandarma, polis ve mahkeme kararları yılmadan mücadele ediyorlar.

Giresun-Şebinkarahisar’daki Yıldızlar SSS Holding’e ait Nesko şirketine ait çinko-kurşun madeninin atık barajı patladı. Binlerce ton zehirli atık Kelkit Çayı’na ve üzerinde kurulu barajlara aktı. Üstelik 2018 yılında benzer bir facia yaşanmasına rağmen bu yaşandı. “Ceza kestik” diyerek olayı kapatmaya çalışıyorlar.

HER YERDE MADEN YAĞMASI

Çok geçmedi bu kez kötü haber Ayvalık’tan geldi. Ayvalık’ta Bilfer şirketine ait  “Ayazmant Demir ve Bakır Madeni”nin zehirli atık döküm sahası yine patladı. Bu yıl ikinci kez aynı olay yaşanıyor. Zehirli atıklar Ayvalık, Dikili, Altınova’nın içme suyunu karşılayan, aynı zamanda tarımsal sulamada kullanılan Madra Barajı’na ulaştı. Dikili, Altınova, Ayvalık gibi ilçeler suyunu Madra Barajı’ndan alıyor. Ama madenin zehri bu baraja akıyor. Aynı madenin atık barajı bu yılın şubat ayında da çökmüş, ağır metaller ve zehirli atıklar köyün içinden geçen Dedetepe deresiyle birlikte Madra Barajı’na karışmıştı. Bu olaydan yaklaşık iki ay sonra da Karaayıt köyünden toplu hayvan ölümleri haberleri gelmişti.

Türkiye’nin her köşesinden doğusundan batısına, kuzeyinden güneyine her yerinden maden yağması, orman talanı ve topraklarını savunmaya çalışan vatandaşların acıklı hikayelerini duyuyoruz. Uluslararası karteller ve yerli ortakları Türkiye’nin yaşam alanlarını kırıp-döküp, zehirliyor, ceplerini dolduruyor; büyük paralar kazanıyorlar. Yürürlükteki maden yasasına göre de yapılan madenciliğin hiçbir kamu yararı yok. Kâr ve kazanç şirketlere, zarar ve risk ise halka. Her biri birer ekokırım projesi. Vatandaşın payına haritadan silinmiş köyler, yok edilmiş tarım toprakları ve zehirlenmiş sular kalıyor.

DEVLET KÖYLERİNİ VE KÖYLÜLERİNİ KORUMAK ZORUNDA

Bu ülkeyi ayakta tutan üreticiler topraklarından koparılıyor. Devleti yönetenler, ülkenin dört bir yanında adına madencilik denilen yağma ve talan sistemini destekliyor, teşvik ediyor. Bu milletin vatandaşlarını, köylülerini, çiftçilerini koruması gereken devlet kurumları, madencilerin teşrifatçısı gibi köylüsünü kandırmaya çalışıyor. Bu yıkım sarmalına derhal son verilmelidir. Devlet köylerini ve köylülerini korumak zorundadır.