Etiket: #gazeteci

                                                                                                                                                                          

 Büyük gazeteci Uğur Mumcu’nun anısına…

Bazı insanlar ölse de, öldürülse de geçmişle bugün arasında köprü kurmaya devam ediyorlar. Onların kurduğu köprüden geçerek geleceğe doğru adım atmaksa biz yaşayanların görevi. Uğur Mumcu, Hrant Dink, Abdi İpekçi, Metin Göktepe, Musa Anter gibi gazeteciler bu köprünün kolonlarını hem düşünceleriyle hem de günümüzde neredeyse tamamen etkisini ve anlamını yitirmiş olan gazetecilik mesleğinin itibarını ve ilkelerini hatırlatarak dimdik ayakta tutmaya devam ediyorlar. Yani bazı insanların ölümü bir son değil belki de bir başlangıç oluyor geride kalanlar için. Çünkü onların öldürülmeleri, hayattayken savundukları değerleri ve yaptıkları işlere kattıkları itibarla geride kalanlara ilham ve güç veriyor. Alınan güç ve ilham, geride kalanlar tarafından onların hatıraları daimi yas ve melankoliye dönüştürülmediği sürece anlamlı bir izlek sunuyor hepimize. Tam da bu nedenle bugün Hrant Dink Vakfı ile Uğur Mumcu Araştırmacı Gazetecilik Vakfı’nın ısrarla sürdürmeye çalıştıkları faaliyetler, hatıraları melankolikleştirmek yerine düşünceleri ve idealleri yaşatmayı merkeze alıyor. Bu, adlarını yaşattıkları kişileri melankolik bir nesneye dönüştürmek yerine, onlara canlı birer varlık gibi muamele ederek mümkün oluyor.

UĞUR MUMCU’NUN ÖLDÜRÜLMESİ SOLUN YENİLGİSİNİN SON HALKASIYDI

Aslına bakılırsa Uğur Mumcu’nun öldürülmesi sadece bir gazetecinin öldürülmesi hadisesi değil, aynı zamanda da eşitlikçi ve demokratik bir sosyalizmin imkânlarında ısrar eden bir figürün de öldürülmesiydi. 12 Eylül devrimci solu biçip ortadan kaldırdı, Uğur Mumcu ile bir anlamda evrimci ve demokratik sosyalizm ütopyası yok edilmeye çalışıldı bu toplumun ufkundan. Bu bir anlamda sol adına yetmişlerde başlayan yenilgiler dizisinin son halkası sayılabilir. Ancak “böyle bir tarihi yenilgiden doğan ve tüm bir nesli etkileyen melankoli, tepki vermenin, yas tutmanın ve yeni bir başlangıç için hazırlanmanın muhtemelen zorunlu bir öncülü” [1] olarak da görülmelidir. İşte bu nedenle Uğur Mumcu’nun hatırası geçmişteki şaşalı devrimci günlere özlemin nostaljik simgesi olmak yerine geleceğe uzanan eşitlikçi toplumu kurma ütopyasına hazırlanmanın bir öncülü olarak kavranmalı. Bu nedenle misal Uğur Mumcu Araştırmacı Gazetecilik Vakfı, hiçbir zaman Uğur Mumcu’ya rejimin, sistemin ve bazı karanlık güçlerin “kurbanı” olarak muamele edilmesine izin vermeyerek bunu mümkün kılıyor. Bunun yerine, Uğur Mumcu’nun hayattayken icra ettiği ve şahikasına ulaştırdığı araştırmacı gazeteciliğin maksadını, hedefini ve yöntemlerini yine onun düşünceleriyle ve yazdıklarıyla halka anlatmaya çalışıyor. Zira gazetecilik hala demokratik ve eşitlikçi bir toplumu kurmanın en temel araçlarından birisi olmaya devam ediyor. Tam da bu nedenle otoriter yönetimler, diktatörler, monarklar, oligarklar en önce gazeteciliğe saldırıyorlar. Yetmişli yılların ortalarında başlayan neoliberal kuralsızlaştırma politikalarının ilk hedefi de kamusal ilkelerle hareket eden gazetecilik mantığı ile kamu yayıncılığı idi. Ben de bugün sözü fazla uzatmadan Uğur Mumcu’nun bugün en çok ihtiyaç duyulan ideal gazeteciyi nasıl tanımladığını yine O’nun cümleleriyle anlatmaya çalışacağım.

UĞUR MUMCU GERÇEK GAZETECİYİ TANIMLIYOR

Uğur Mumcu bugün televizyon televizyon dolaşan ve her konuda konuşabilen gazetecinin aslında gazeteci değil malumatfuruşluk yapan şarlatanlar olduğuna dikkat çekerek, gerçek gazeteciyi şöyle tanımlıyor: “Gazeteci, her konuyu bilen ve her konuyu yazan insan değildir. Gazeteci, haber ve bilgi kaynağına en çabuk ulaşan, bu kaynaklarından derlediği haber ve bilgileri yazan ve yayın organları aracılığı ile kamuoyuna sunan adam[2] demektir. Gazetecilik, araştırmayı gerektirir. Örneğin terör konusunda, örneğin enflasyon konusunda, örneğin Kürt sorunu konusunda… Ve tabii, bütün bu olaylara ışık tutacak yakın tarih konusunda. Gazeteci varsayımlar ile değil somut olgular, belgeler, kanıtlar ve haberlerle ilgilenir. Bütün bunları araştırır, inceler ve yazar[3]

Uğur Mumcu’nun gazeteciliği ana akım medyanın her daim malul olduğu bağlamsızlık hastalığından bir hayli uzaktır. Bu nedenle Uğur Mumcu, aynı zamanda yakın tarih üzerine de yazmıştır. Misal laik-seküler cenahın Atatürk’ün muarızı, muhafazakâr, yobaz diye bildiği Kazım Karabekir[4] üzerine bir kitap yazabilmiştir bu ufukla. Tam da bildik ezberlerin dışında bir bakış açısına sahip olabilmiştir savunduğu düşüncelerini olgulara dayandırabildiği için. Bugün ne kadar da eksik bu olgusallık gazetecilik mesleğinin ufkundan. Gazeteci sahiden de sadece habere ilk ulaşan değildir. Aynı zamanda da aldığı haberi bağlamına yerleştirme konusunda da zaman içinde uzmanlaşmalıdır. Ancak bu bağlam bazı komplocu şarlatanların “bütün kötülükler dünya ekonomisine hâkim olan üç beş ailenin başının altından çıkıyor” kolaycılığına benzemez. Toplumu, siyaseti, eleştirel bir bakışı, ekonomiyi, hukuku bilmeyi ve her şeyden öte bütün bu disiplinlerin arasına sıkı bir teyel atabilme becerisini gerektirir. Gazetecinin attığı evet teyeldir. Bir anlamda sosyal bilimcilerin ve felsefecilerin toplumsal analizi için yapacağı hakiki dikişe hazırlıktır gazetecinin yaptığı iş. Tam da bu nedenle gazeteci bilim insanı değildir, ama bilim insanlarına da bir ufuk açar. Elbette gerçek gazeteci. Uğur Mumcu bu işlevini hakkıyla yerine getirmiş bir gazetecidir. Gazetecilik çıkış merkezi sayılabilecek ABD’nin gazetecilik tarihi üzerine uzmanlaşmış olan Michael Schudson da gazetecinin bir devlet görevlisi olmadığına, elindeki tek yetki-yetkinliğin haber hikâyelerini bağlamına oturtmak olduğuna şöyle dikkat çeker: “Gazetecinin, devletin onayladığı bir çalışma lisansı ya da otorite kurabileceği laboratuvar önlüğü ve stetoskopu yoktur. Son derece zor olan görevi, olgulara ve hikâyeye bağlı kalırken bunu altta yatan önemli sorunların vurgulandığı bir bağlama oturtmaktır.”[5]

İNANDIRICILIK GAZETECİNİN VARLIK SEBEBİDİR

Yine Uğur Mumcu’ya kulak verelim: “Gazetecinin görevi ‘gerçeği’ araştırmaktır. Varsayımlarla uğraşmak ve ideolojik ya da siyasal saplantılarla gerçekleri ve olayları çarptırmak bir gazeteci için hiç de güvenilir yol değildir. Gazeteci, her konuyu bilen insan değildir. Gazeteci, bilgi ve haber kaynaklarına ulaşır, bu kaynaklardan topladığı bilgi ve haberleri okurlarına sunar ve yorumlarını da gerçeklere, olaylara, olgulara dayarsa inandırıcı olur.” [6] İnandırıcılık bir gazetecinin varlık sebebidir. Bir gazeteci, bilgi yerine kanaat, gerçek yerine safsata, olgu yerine ezberlenmiş dogmalar sunarsa okuyucularına onun adı artık gazeteci olmaz. Bugün buna benzer gazeteciler o kadar çoğaldı ve muktedirler tarafından o kadar itibar görmeye başladı ki, bu o kişilerin değil bizatihi gazetecilik mesleğinin itibarını zedeliyor paradoksal olarak. Bir gazeteci muktedirin nazarında ne kadar makbulse, o gazeteci halka gerçekleri anlatma ihtimalinden o kadar uzaktır. Gazeteci her ne kadar özel sermayeli basın-yayın kuruluşlarında para karşılığı çalışıyormuş gibi görünse de, yaptığı iş pek çok bütün işlerden daha fazla kamusal bir iştir. Zira gazetecinin ürettiği haber, olaya dair halka bildirdiği gerçekler halkın olaylar hakkındaki duyarlılığını derinden etkiler.

Tam da bu nedenle yine Uğur Mumcu basın özgürlüğünü, esasında “halkın haber alma özgürlüğü” olarak anlar. Bu bakış açısının gazetecilik ve sağlıklı bir demokratik sistem arasındaki ilişki açısından ne kadar değerli olduğunu bugün daha iyi anlıyoruz değil mi? Son olarak basın özgürlüğü konusunu tam anlamıyla bağlamına oturtmak için yine sözü Uğur Mumcu’ya vererek yazımı tamamlayayım:

“Basın özgürlüğü, ‘halkın haber alma özgürlüğü’ demektir. Bu nedenle, ‘basın özgürlüğü’ doğrudan doğruya basının değil halkın özgürlüğüdür. Halk, basın yoluyla olaylar hakkında bilgi alacak, çeşitli eleştiri ve yorumları izleyecek, bu değerlendirmelerden sonra oyunu kullanacaktır. Bir gazetecinin bir yayınında başbakana, bakana ya da herhangi bir kamu görevlisine ‘hakaret ettiği’ gerekçesi ile cezalandırılması için ‘özel hakaret kastı’ aranır. Böyle bir ‘özel kasıt’ yoksa o zaman gazeteci cezalandırılmaz.”[7]

[1] Enzo Traverso (2018). Solun Melankolisi: Marksizm, Tarih ve Bellek, (Çev. Elif Ersavcı), İstanbul: İletişim Yayınları, s. 50.

[2] Muhtemelen Uğur Mumcu bugün yaşasaydı “adam” yerine insan ifadesini kullanırdı.

[3] Cumhuriyet, 11 Haziran 1992.

[4] Uğur Mumcu (2019). Kazım Karabekir Anlatıyor, Ankara: um:ag Yayınları.

[5] Michael Schudson (2022). Gazetecilik: Neden Önemli?, (Çev. Gülseren Adaklı), Ankara: um:ag Yayınları, s. 17, basıma hazırlanıyor.

[6] Cumhuriyet, 13 Kasım 1992.

Uğur Mumcu’nun gazetecilik üzerine yazdığı bütün yazıları için bkz. Uğur Mumcu (2021). Gazetecilik, Ankara: um:ag Yayınları.

[7] Cumhuriyet, 23 Mart 1988.

Yazar Hakkında

Tezcan Durna, yüksek lisans ve doktorasını Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Gazetecilik Anabilim Dalında tamamlamıştır. Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi Gazetecilik Bölümünde 2002 yılında araştırma görevlisi olarak başladığı görevine 2017 Ocak ayında görevinden uzaklaştırılana kadar devam etmiştir. Barış İmzacısı olması nedeniyle KHK listesine adı eklenerek akademiden uzaklaştırılan Durna, çalıştığı kurumda Haberi Okumak, Haber Sosyolojisi, Medya ve Etik, Etik Modernite ve İletişim, Şiddet Siyaset ve Medya, Akademik Araştırma, Yazma ve Sunma gibi lisans ve yüksek lisans düzeyinde dersler vermiştir. 2011-2012 yılları arasında TÜBİTAK Doktora Sonrası Araştırma Bursu ile Amsterdam’da bulunan Uluslararası Sosyal Tarih Enstitüsünde çalışmıştır. Medyada temsil, basın tarihi, medya ve etik, medya sosyolojisi, yeni medya etnografisi, Türkiye’de aydınlar gibi konularda ulusal ve uluslararası akademik mecralarda yayınlanmış çok sayıda eseri mevcuttur. Halen Uğur Mumcu Araştırmacı Gazetecilik Vakfının Genel Yayın Yönetmenliğini yürütmekte, Almanya’daki Duisburg-Essen Üniversitesi’nde dersler vermektedir.

Klasik bir yazı girişi olacak belki ama bambaşka bir konuda yazacaktım aslında. Kafamdakileri toparlamaya çalışırken, bir anda farklı farklı hesaplardan gazeteci Muharrem Sarıkaya’nın görüntüsünün olduğu bir video paylaşılmaya başlandı Twitter’da. Gazeteciliği de, çalıştığı kurum da, kendisi de hiç ilgimi çekmediği için önce ne olduğuyla ilgilenmedim. Fakat aynı videonun çok sayıda tekrarı ve “Muharrem Sarıkaya’nın özür dilemesi gerek” minvalindeki bir mesaj üzerine videoyu açıp izledim.
Görüntülerle ilgili tekrarlanacak bir şey yok. O görüntüleri çok kısa süre içerisinde çok fazla sayıda insan izledi. Hızla tepkiler verildi. Sarıkaya’nın şiddet uyguladığı genç muhabirden özür dilemesinden, görevinden istifa etmesine kadar talepler, beklentiler dile getirildi.
En az Sarıkaya’nın uyguladığı şiddet kadar dikkat çekici başka bir şey daha vardı videoda: AKP’li Gaziantep Büyükşehir Belediye Başkanı Fatma Şahin’in, uygulanan şiddet karşısında kılının kıpırdamaması… Yüz ifadesinin bile değişmemesi… Hiçbir şey olmamış gibi, konuşmaya ve anlatmaya devam etmesi. Şiddetin ve zorbalığın karşısında bu denli tepkisiz kalmak, bunu hiç yadırgamadığınızı gösterir. Bu da tipik bir muktedir tavrıdır; her hâl ve şartta güçsüzün karşısında, güçlüden yana olmak! Şiddete sessiz kalmak, göz yummak, şiddeti onaylamak, zorbadan yana saf tutmak!
Genç bir emekçi şiddete uğrarken kılınızı kıpırdatmayıp, sonra istediğiniz kadar “Sosyal medyadan telefonuma bildirim geldi. Gençler ‘Kütüphanede çalışıyoruz. Bir molada Fatma başkan bize köfte yapmaz mı?’ yazmışlar. Geldim, yaptım, gençler yediler” diye yazın. “Gençlerle konuşup sohbet edince ne yorgunluk kalıyor ne de başka bir şey” yazın; var mı bir inandırıcılığınız? Şahin’in Twitter hesabına bakınca, gençlerle ilgili açıklamalarının belirli bir yer tuttuğu görülüyor. Siz şiddetten yana bu denli açık saf tutarken, nasıl bir umut verebilirsiniz gençlere?
Her iki isim de olayın kamuoyuna yansımasının ardından açıklamalar yaptılar. Fatma Şahin, Twitter hesabından “Sonra aramızda konuştuk, ben düşüncelerimi söyledim” dedi. Yansıtmadığı için düşüncelerinin ne olduğunu bilemiyoruz tabii ki.
Gelelim Sarıkaya’ya… Sarıkaya tanınmış bir gazetecidir. Haberleri “söke söke” aldığı, meslektaşlarına “haber atlatmak” için pek çok yol denediği anlatılır. Hürriyet’ten Sabah’a, Habertürk’ten Ciner Medya’ya çeşitli kurumlarda gazetecilik, köşe yazarlığı yapmış, Ankara Temsilcisi olarak idari görevlerde bulunmuştur. Hâlihazırda Habertürk’ün Ankara Temsilcisi ve yazarı olarak görev yapmakta (idi).
Olayın ardından Sarıkaya da Twitter hesabından açıklamalarda bulundu. Şiddet uyguladığı İHA muhabiri Ahmet Demir’den olay sonrası özür dilediğini, olay “kamuoyuna yansıdığı için” şimdi de “İHA kameramanı Ahmet Demir’den, İHA Bölge Müdürü Orhan Akın’dan, olaya tanıklık eden Fatma Şahin’den ve kamuoyundan mazeretsiz özür dilediğini” bildirdi.
“Kamuoyuna yansımasaydı” muhtemelen dilenmeyecek ya da “yen içinde kalacak” olan özür bu olay içindi. Bunun da kabul edilecek bir yanı yok ya, peki, Sarıkaya hakkında arka arkaya gelen ifşalar ne olacak?
Çünkü videonun paylaşılmasının ardından, Sarıkaya ile ilgili; yıllarca birlikte çalıştığı insanlara psikolojik şiddet uyguladığı, eylemlerde polislere muhbirlik yaptığı gibi iddialar ardı ardına geldi.
Sarıkaya’nın bu tarifsiz, ölçüsüz tavrının bir bedeli olmalı.
Olayın ardından Diplomasi Muhabirleri Derneği, Ekonomi Muhabirleri Derneği, Parlamento Muhabirleri Derneği, Türkiye Foto Muhabirleri Derneği ve Türkiye Haber Kameramanları Derneği ortak bir açıklama yaparak, “Muharrem Sarıkaya’nın bir basın emekçisi meslektaşımıza yaptığı, vicdana, ahlaka ve insan onuruna sığmayan hareketini şiddetle kınıyor, Muharrem Sarıkaya’yı bugün itibarı ile meslektaşımız ve gazeteci olarak tanımıyoruz” denildi.
Ahmet Demir de, Sarıkaya’dan davacı olacağını bildirdi.
Gazetecilik meslek etiği, gazetecilerin saldırganlığı, nefreti, şiddeti, ayrımcılığı haklı göstermekten kaçınmasını, tüm insanların haklarına ve insanlık onuruna saygı gösterilmesini gerektirmektedir. Gazeteci her hâl ve şartta şiddetin karşısındadır, karşısında olmalıdır. 5 gazeteci örgütünün ortak açıklaması bu anlamda çok önemli. Benzer olaylar da ifşa edilmeli, bedeller ödenmeli, tabir-i caizse “temizliğe” kapımızın önünden başlamalı.
Akşamın ilerleyen saatlerinde, Sarıkaya’nın Habertürk’teki görevinden alındığı haberi geldi. Önemlidir. Ama son bir soru; o görüntüler Gaziantep Belediye Başkanı Fatma Şahin’i de “zor durumda bırakmamış olsaydı” Sarıkaya görevinden alınacak mıydı? Ya da şöyle sormalı: Sarıkaya görevden alındı diye Fatma Şahin’in tepkisizliğini unutacak mıyız?

Başlıktaki özne ile yüklem uyumsuzluğu, başlığı ilk okuduğunuzda mutlaka dikkatinizi çekmiştir. Başlığı ilk görenler belki bu nedenle yazıyı okumaktan vazgeçmiş de olabilir. Gazeteci bir özne, bunu tanımlayan soru eki nesne için kullanılan bir ek. Bu ne biçim başlık? Sorular, sorular; itirazlar, itirazlar. Haklısınız. Gazeteci bir özne, tıpkı fırıncı, aşçı, taksici ve daha bir dolu başka mesleği tanımlamak için Türkçemizde sonuna “ci-cı” eki alarak tanımlanan diğer meslekler gibi. Yazıyı etimolojik tartışmalara boğmak istemiyorum. Lakin Türkçemize “journalism-reporter” gibi İngilizce sözcüklerin karşılığı olarak geçen gazeteci, haddizatında Fransızca gazette sözcüğünün sonuna az önce belirttiğim gibi “ci” eki alarak oluşturulmuştur. Bu arada journalism (Fransızcada bir de un journal diye bir sözcük de var tabi ki) sözcüğünün de Osmanlı’nın son dönemlerinde popüler hale gelen bir eylemi tanımlamak için kullanılan “jurnal” sözcüğüne ilham verdiğini unutmamak gerekir. Jurnal siyasi tarihimize iktidarca makbul olmayan fikirleri savunan ya da iktidarı eleştiren (tabi ki burada iktidar padişah oluyor) kişilerle ilgili olarak bilgi vermek, bu kişileri iktidara şikâyet etmek eylemini tanımlıyor. Türkçemizde bu eylemi tanımlayan “gammazlamak”, “ispiyonlamak”, “ispitlemek” gibi daha bir dolu halk ağzıyla söylenen ifade vardır. Bütün bunların düğümlendiği nokta aslında haber verme eylemidir. Ama odaklanmamız gereken şey haber vermek midir, haber veren kişi midir? Bir noktada eylemle eylemi yerine getiren kişi bütünleşir bu bağlamda. Yine burası da düğüm noktasıdır. Bu nedenle de gazetecinin aslında tam olarak ne sattığı ya da ne ürettiği tam da bu nedenle muğlaktır. Misal gazete ve başka bilumum basılı mamulat yanında, bisküvi, su ve meşrubat satan büfe de gazetecidir, haber yapan kişi de gazetecidir. Belki de bu nedenle bu muğlaklığın yarattığı itibar eksikliğinden dolayı meslekte bir miktar ilerlemiş pek çok gazeteci bu sıfattan kurtulup bir an önce köşe yazarı mertebesine “zıplamak” ister. İşte yine belki de bu nedenle gazeteci, Türkiye’de hala kendisini gördüğü olayı yorumlayan, anlamlandıran ve bağlamına yerleştiren bir özne olarak konumlandırmak yerine bir ulak, bir jurnalci gibi görmeye devam ediyor. Literatüre ve mesleğin ilkeleri arasına Batıdan geçmiş olan nesnellik ve tarafsızlığı da suya sabuna dokunmadan gördüğü şeyi aktarmak gibi algılıyor. Ya da bu eğilimin tam tersi. Gördüğü her olayı konumlandığı politik angajmanla çarpıtarak okuyucuya yansıtmayı makbul gazetecilik olarak görüyor. İfratla tefrit arasında salınıp duruyor Türkiye’de gazetecilerin çoğu. İşini iyi yapan gazeteciler elbette kendini biliyor ve onlara bir sözümün olmadığını onlar çok iyi bilirler. Elbette bu savrulmalar bir yerde dengeye ulaşılacaktır.

Şunu baştan kabul edelim. Gazetecilik kutsal bir meslek değil, gazetecilik yaptığı için katledilen gazeteciler de hep söylenegeldiği gibi “basın şehidi” değil. Gazetecilik denen meslek çok yeni; yerine getirdiği işlevin tarihi tabi ki insanlık kadar eski. Zira insanlar meslek erbabı olarak gazetecilerin esamileri okunmadan önce de birbirleriyle haberleşiyorlardı. Bütün insan toplulukları, tarihlerinin büyük bir kısmı boyunca güncel olaylar hakkında bilgi ve olayları yorumlamak ve bunları yaymak için özel bir meslek, yani gazetecilik olmaksızın haberleşti.[1] En basit şekilde, bir köyden başka bir köye giden birisinin, yaşadığı köye diğer köyden o köyle ilgili getirdiği haberler, o kişiyi hemen gazeteci yapmadı, belki “haberci” ya da “ulak” yaptı. İlla ki bu kişi o köyde olan bitenleri anlatırken kendi perspektifini olan bitene kattı. Bilişsel yetileriyle, sınırlı algıları birleşen her insan bambaşka bir dünyadır ve hayata ve olaylara karşı yorumları her zaman bir başkasından farklı olacaktır. Bunun önüne geçmek mümkün değildir. İşte tam da bu nedenle günümüzde bir meslek haline gelmiş olan bu işi yapanları bahse konu haberciden ayıran bazı nitelikler gelişmiştir zaman içinde. Bunu zamanın koşulları, bu işin meslek haline gelmesi sürecinde yaşanan sorunlar, kurumsal ilişkiler vs. etkilemiştir. Her meslek gibi gazetecilik mesleği de, meslek haline gelirken bir takım güven bunalımları yaşamış ve bu güven bunalımlarını aşma çabaları bir yandan bu işi meslek haline getirmiş diğer yandan da bu mesleğin bazı kuralları ve ilkeleri oluşmuştur. Bunlar oluşurken yapılan işin niteliği değişmiş, meslekleşme aşamalarını geçerken mesleğin bizatihi varlığı krizli zamanlar geçirmiştir. Bunu anlayabilmek için çokça iyi gazetecilik tarihi çalışması mevcuttur, ayrıca yine bu gelişimi ilkeler ve etik çerçevesinde anlayıp değerlendirebilmek için akademik bir formasyonun hayati önemi vardır. Alaylı yetişip de, gazeteciliğin akademik eğitimini azımsayan gazetecilere duyurulur. İyi akademik eğitim, her zaman iyi gazeteciliğin teminatı değildir elbette, ancak iyi gazeteciliğe giden yolları önemli ölçüde aydınlatır iyi bir akademik eğitim. Meslekle akademi arasındaki bağın güçlenmesinin gerekliliği için her geçen gün yeni örnek olayın karşımıza çıkıyor olmasını hayra yormak gerekir. Kötü örnek ve olaylar her zaman kötümserliği beslemez, iyimser bir çıkışın yapı taşları işlevi görebilir.

Bir konuda daha anlaşmamız gerekir. Gazeteci elbette etten kemikten, duyguları, korkuları, acıları, travmaları, sevinçleri olan bir varlıktır. Bu nedenle kimse gazeteciden ne sınırsız bir kahramanlık beklemeli ne de mutlak bir muhalif tavır. Gazetecinin siyasi görüşü vardır. Sağcı, solcu, iktidar yanlısı, muhalefet sempatizanı olabilir gazeteci. Ancak bütün bu konumlanmalar, gazeteci haber yaparken, soru sorarken ne kadar parantez içine alınabilirse gazetecinin inandırıcılığı o kadar artar. İnanmanın çok zorlaştığı günümüzde bu inandırıcılığın ne kadar kıymetli bir şey olduğunu herkes takdir edecektir. Gazetecinin yazdığı ve okurlara sunduğu haberin, içinde ne eti olduğundan emin olunan ya da kuşku duyulan bir hamburgerden prensipte pek de farkı yoktur. Nasıl ki siz köftesine güvendiğiniz hamburgercide, iç huzuruyla sandviçinizi midenize indirebilirseniz, doğru olduğuna güvendiğiniz haberi okuyarak ona göre tavır alıp karar verebilirsiniz. Bir gazeteci, herhangi bir iktidar karşısında takıntılı bir şekilde muhalif bir tavır içinde olduğu zaman o iktidarla ilgili haberi kovalarken, haberi yazarken, habere başlık atarken, haberi anlatmak için sözcükler seçerken o takıntı haberin güvenilirliğini sakatlar. Bu sakatlama haberin hamburger köftesi kadar sınırlı bir etkisi olmadığı için tabi ki sadece haberi yazanı ve bir tek okuyanı etkilemez. Zira elbette gazetecilik kutsal bir meslek değildir ve elbette pek çok diğer meslekten ilkesel olarak farklı değildir, ancak etkisi itibariyle başka mesleklerin etkileme sınırından daha geniş bir etki alanına sahiptir. Örneğin siz kötü bir hamburger köftesi yediğiniz ve ondan zehirlendiğiniz zaman, bundan sadece siz etkilenirsiniz. Hamburgerci de sadece sizden sorumludur. Hamburgerci en fazla eğer siz şikâyetçi olursanız ve olayı büyütürseniz bir miktar müşteri kaybeder ve belki ceza ödemek zorunda kalır. Siz de eğer ağır bir durum söz konusu değilse, kısa süreliğine bir hastanenin aciline girer çabucak sağlığınıza kavuşarak çıkarsınız. Ancak yanlış, hedef gösterici, kitleleri tahrik edici bir haber veren gazeteci, geniş kitleleri etkileyerek pek çok insanın tavır almasına ve bu tavra muhatap olan insanların zarar görmesine sebep olabilir. 6-7 Eylül Olayları Türkiye tarihinin bir yalan haber sonucunda ortaya çıkmış utanç verici bir tarihsel vesikasıdır. Buna benzer pek çok örnek vardır.

Eğer siz bir gazeteci olarak “ben askeri vesayetle mücadele ediyorum” diyerek kapınızın önüne konan bavul dolusu belgeleri koşulsuz, sorgulamadan, mal bulmuş mağribi gibi haberleştirirseniz, bu haberler sonucunda onlarca masum insanın hayatları kararabilir. Belki bu haberlerin yarattığı sansasyon, içinde bulunulan politik iklim nedeniyle bir süreliğine sizi başarı sarhoşluğu içinde bırakabilir. Size etrafınızdaki o dönemin “askeri vesayet karşıtları” büyük büyük payeler verebilir, sizi elleri patlayıncaya kadar alkışlayabilir. Ancak bu bavul içindeki belgeleri size gönderenler politik emellerine ulaşıp sizi kullandıktan sonra, ortaya bambaşka bir politik iklim çıkar ve siz artık bir gazeteci değil hainsinizdir. Gazeteci, her koşulda hain damgası yiyebilir. Bunda kuşkusuz beis yoktur. Zira gazeteci yaptığı iş itibariyle iktidar katındakilerin çıkar ilişkilerini sorgulayıp eğer delillendirebiliyorsa bu çıkar ağlarına çomak sokar. Hainlikle kahramanlık arasındaki çizginin kıldan ince olduğunu tarihsel pek çok örnek göstermiştir. Ancak eğer siz yaptığınız gazetecilik mesleğini politik çatışmaların, birilerinin politik ikballerinin payandası olarak kullanır ve kullanılmasına izin verirseniz, politik iklim değiştikten sonra sadece hain damgası yemekle kalmazsınız, aynı zamanda adınız gazeteci değil “jurnalci-ulak” olur. İçinde yaşadığınız ülke adamakıllı bir ülkeyse ve insanlar içinde ne olduğundan emin şekilde köfte yemek istediği gibi doğru düzgün haber okumak-almak istiyorlarsa sizin yaptığınız şeyin gazetecilik olmadığını mutlaka takdir edeceklerdir.

Aristotales Nikomakhos’a Etik adlı kitabında ahlaki olan davranışı ayırt edebilmek için insanın ifratla tefrit arasında gidip gelmesi gerektiğinden bahseder. Yani, herhangi bir davranışta ortayı bulabilmek için, yani makule ulaşmak için uçları deneyimlemesi gerekir insanın. Bunu anlatabilmek için pek çok duyguyu, davranışı örnek verir. Bu örneklerden birisi şöyledir: “Utanma bir erdem değildir, ama utanmayı bilen övülür. Çünkü bu konularda orta olma söz konusudur; aşırıya kaçıp her şeyden utanan utangaç; eksiklik gösteren ya da hiçbir şeyden utanmayan yüzsüz; ortası da utanmayı bilendir”[2]. Son yıllarda gazetecilik mesleğine dair de uçları deneyimliyoruz. Ya iktidara koşulsuz biat eden ya da iktidarın koşulsuz karşısında duran gazetecilerle karşı karşıyayız. İktidara koşulsuz biat eden gazetecilere açıkçası söylemeye değecek tek bir cümle bulamıyorum. Açıkçası benim sözüm kendini mutlak bir muhaliflik pozisyonuna kilitleyerek mesleğini buna alet edenlere. Gazetecilik denen meslek, modern burjuva demokrasisinin içinden çıkmış ve günümüze kadar bazı kurallar geliştirerek itibarını korumaya çalışmıştır. Gazetecinin verdiği haber içinde yaşadığı demokratik iklimin havasını temizleyebilir de, yaşanamayacak derecede zehirleyebilir de. Siz gazeteciliğin yaklaşık dört yüz yıllık deneyimler sonucunda ortaya çıkmış ilkelerine kulak asmayıp, yaptığınız “ulaklığa” gazetecilik derseniz, bu eylem eleştirilir. Gazeteci herkesle görüşür. Ama görüştüğü kişilere soru sorar. Bu kişilerin söylediği şeyleri aktarmakla yetinmez. Gazeteci, olayları ve olguları sorduğu sorularla ve sorgulamalarla okuyucusu için “açık” hale getirir. Günümüz iletişim teknolojileri, gazetecinin bazı işlevlerini boşa çıkarmış gibi görünebilir, ancak iyi gazeteci bu işlevleri yerli yerine oturtmasını bilir. Bu işlevlerin en başında geleni de, tekrar dile getirmek gerekir ki sorgulamak ve soru sormaktır.

[1] Michael Schudson, (2020). Journalism: Why It Matters, Polity Press. (Bu kitap, çok yakında um:ag Yayınları tarafından Gülseren Adaklı çevirisiyle Türkiyeli okurlarla buluşacaktır. İlgili okurların dikkatine)

[2] Aristotales (1998). Nikomakhos’a Etik, (Çev. Saffet Babür), Ankara: Ayraç Yayınları, s. 36.

Yazar Hakkında

Tezcan Durna, yüksek lisans ve doktorasını Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Gazetecilik Anabilim Dalında tamamlamıştır. Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi Gazetecilik Bölümünde 2002 yılında araştırma görevlisi olarak başladığı görevine 2017 Ocak ayında görevinden uzaklaştırılana kadar devam etmiştir. Barış İmzacısı olması nedeniyle KHK listesine adı eklenerek akademiden uzaklaştırılan Durna, çalıştığı kurumda Haberi Okumak, Haber Sosyolojisi, Medya ve Etik, Etik Modernite ve İletişim, Şiddet Siyaset ve Medya, Akademik Araştırma, Yazma ve Sunma gibi lisans ve yüksek lisans düzeyinde dersler vermiştir. 2011-2012 yılları arasında TÜBİTAK Doktora Sonrası Araştırma Bursu ile Amsterdam’da bulunan Uluslararası Sosyal Tarih Enstitüsünde çalışmıştır. Medyada temsil, basın tarihi, medya ve etik, medya sosyolojisi, yeni medya etnografisi, Türkiye’de aydınlar gibi konularda ulusal ve uluslararası akademik mecralarda yayınlanmış çok sayıda eseri mevcuttur. Halen Uğur Mumcu Araştırmacı Gazetecilik Vakfının Genel Yayın Yönetmenliğini yürütmekte, Almanya’daki Duisburg-Essen Üniversitesi’nde dersler vermektedir.