Mesut Kaynar
Türkiye ekonomik olarak “sarsıntılı” bir süreçten geçiyor. Türk Lirası son bir yılda ABD doları karşısında yüzde 90’nın üzerinde değer kaybetti. Yurttaşlar artan enflasyon ve yüksek faturalardan muzdarip. Ekonomistlere göre ise en kötüsü henüz yaşanmadı.
AKARYAKIT ZAMLARI GÜNLÜK RUTİNE DÖNÜŞTÜ
Dış ticaret açığı ocak ayında bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 234’lük artışla 3 milyar 64 milyon dolardan, 10 milyar 261 milyon dolara yükseldi. 2021 yılının ocak ayında 6 lira bandında olan mazotun litresi artık pek çok ilde 20 liradan aşağıda temin edilemiyor.
Türk Lirasının Dolar karşısında bir yıllık değer kaybı
Benzinin litresi de aynı seviyeye yakın seyrediyor. Sadece mazotta 5 liradan fazla vergi alınıyor. Bu fiyatlar bir yılda yüzde yüzün üzerinde zam anlamına geliyor ve hem benzin hem de mazot için rekor seviyeler. Yeni bir zamdan kaçınmak isteyenler, gece 12.00’den önce akaryakıt istasyonları önünde uzun araç kuyrukları oluşturuyor. Akaryakıt zammı elbette birçok sektör ve kalem için de zam anlamına geliyor.
Çoğu ilde insanlar belediyelerin iştiraklerinden ucuz gıda alabilmek için kuyruğa giriyor. Ucuz ayçiçek yağı tedariki bile sorun haline dönüştü. Pek çok kentte yurttaşlar 70’li yıllardaki gibi marketlerde ucuz yağ için kuyruğa giriyor.
Enflasyon, devlet kurumu Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) verilerine göre dahi yüzde 54.4 ile son 20 yılın zirvesine çıktı. Üretici için enflasyonu ölçen Üretici Fiyat Endeksi’nde (ÜFE) ise tablo daha da vahim. Üretici enflasyonu yüzde 105’le 28 yılın zirvesinde. “Bunun sürdürülebilir olmadığı, firmaların ya yeni zam yapma ya da kapanma tehlikesi ile yüz yüze olduğu” yorumları yapılıyor.
Umut Kılıçarslan
‘TAHRİBATI DÜZELTMEK ZAMAN ALACAK’
Bir zincir cafede barista olarak çalışan Umut Kılıçarslan, Türk Lirasındaki değer kaybından ve artan faturalardan muzdarip. Kilosu 25 liradan biber satın aldığını belirten Kılıçarslan, iktidardan herhangi bir umudu olmadığını söyleyenlerden. Kılıçarslan, “Bu yönetim değişse bile verdikleri tahribatı düzeltmek uzun zaman alacak” diyor.
Menekşe Kalkmaz
‘MAĞAZAMIZI KAPATMAMAK İÇİN ELEMAN KISITLAMASINA GİDİYORUZ’
İstanbul’da giyim dükkanı işleten Menekşe Kalkmaz da ekonomik tabloyu karamsar bulanlardan. Menekşe Kalkmaz, “Maalesef giderler neredeyse 3 katına yükseldi. Mağazamızı kapatmamak için eleman kısıtlamasına gidiyoruz” diyor. Ailecek işlettikleri mağazalarında 2021 yılında ve öncesinde yardımcı bir eleman çalıştırdıklarını, ancak bu sene aynı durumda olmadıklarını anlatan Kalkmaz, “Peki bu, o insanın gelirinden, ekmeğinden olması anlamına gelmiyor mu?” diye soruyor. Kalkmaz, TL’deki değer kaybının kendilerini ayda iki-üç kez fiyat değiştirmek zorunda bıraktığını belirtiyor ve ekliyor: Satışlarda inanılmaz bir düşüş oldu. Tamamen yabancıya yönelik olduk. Çünkü maalesef vatandaş artık alışveriş yapamaz durumda.”
‘ÖNGÖRÜLEBİLİR POLİTİK ÇERÇEVE’
Adını vermek istemeyen bir gazeteci de sağlıklı ve kaliteli gıdaya erişmek için bütçesinden her geçen gün daha fazla maddi kaynak ayırmak durumunda olduğunu söylüyor. Ekonomi yönetiminden beklentisini ise “Geleneksel para ve maliye politikalara dönüş, sosyal destekler, öngörülebilir bir politik çerçeve” sözleriyle özetliyor.
Özlem Akyol
ADALET VE LİYAKAT VURGUSU
Havayolu firmalarının acenteliğini yapan Özlem Akyol; elektrik, ısınma ve kırtasiye gibi kalemlerde geçen seneye oranla giderlerinin yüzde 70’in üzerinde arttığını söylüyor. Yurt içi uçak biletlerinin ortalama 300 liradan 600 liraya, yurtdışı uçak biletlerinin de ortalama 3 bin liradan 6 bin liraya yükseldiğine değiniyor. Akyol, haliyle satışlarının düştüğünü, kendi komisyonlarından feragat etmek durumunda kaldıklarını anlatıyor. Akyol, “Ekonomik düzelme için adalet ve liyakatte düzelme olması gerektiği” fikrinde.
Güldem Atabay
EKONOMİSTLER NE DÜŞÜNÜYOR?
Ekonomistler genel olarak hükümeti “çarpık ve yanlış politikalarda ısrar etmekle” suçluyor. Ekonomist Güldem Atabay, petrol fiyatlarındaki artışın global sebeplere kısmen bağlanabileceğini ancak asıl etkenin yanlış ekonomi politikaları olduğu görüşünde. “İhracattaki artış pandemi sonrası Çin’den aksayan tedarik zincirinde Türkiye’nin kısmen rol alması ile açıklanabilir” diyen Atabay, bu durumun Çin’in tekrar rol almasıyla değişebileceğini söylüyor. Atabay’a göre bu büyümeden ağırlıklı olarak sermaye kesimi yararlandı, maaşla çalışan kesim için ise sorun sürüyor.
Çok sayıda akademisyenin üyesi olduğu Enflasyon Araştırma Grubu (ENAG) TÜİK’in açıkladığı yıllık yüzde 54.4’lük enflasyona karşı yüzde 123.8’lik bir enflasyon açıkladı. “Enflasyonda kontrol tamamen kaybedilmiş gibi gözüküyor” diyen Atabay, ENAG verilerini daha gerçekçi buluyor. Atabay, “Enflasyonda (Hazine ve Maliye) bakanın dediğinin tersine yüzde 70’ler ve üzerini göreceğiz. Bu durumda yeni ekonomi modeli tartışmaya başlanacak. Zaten faiz arttırma beklentileri de başladı. Sene sonu için yüzde 23 enflasyon hedefi hayal. Yani hayal satıyorlar” diyor. Atabay da, “Ekonomide en kötüsü henüz yaşanmadı” yorumlarına katılıyor.
Selçuk Geçer
GEÇER: AKARYAKIT ZAMMIYLA BÜTÇE AÇIĞI KAPATILIYOR
Ekonomist Selçuk Geçer de global fiyatlamaların Türkiye’deki akaryakıt fiyatlarını etkilediğini kabul ediyor. Hükümetin bütçe açığını kapatmak için akaryakıt zamlarını kullandığına dikkat çeken Geçer, “100 liradan yüzde 18 vergi kestiğinizde 18 TL kazanırken, 10 TL’den yüzde 18 kestiğinizde 1.8 vergi elde ediyorsunuz. ‘Nasıl olsa akaryakıtta kayıp kaçak bedeli az diye nasıl olsa buradan vergi geliri elde ediyoruz’ diye fiyatları sürekli yükseltiyorlar. Bu yüzden petrol fiyatları artmadığı zaman da akaryakıt fiyatlarını yükseltiyorlar. Akaryakıt fiyatlarında yüzde 400’lük bir artış var ama petrol fiyatında bu artış yok” diyor.
Petrolün önemli bir kısmının Boru Hatları İle Petrol Taşıma Anonim Şirketi (BOTAŞ) eliyle Türkiye’ye geldiğini hatırlatan Geçer, kamu iktisadi teşebbüsü olan BOTAŞ ödemelerinin ise Merkez Bankasının döviz rezervlerinden karşılandığını belirtiyor.(*)
(*) Merkez Bankası’nın kamu iktisadi teşebbüslerine döviz satışı Şubat ayında 5.37 milyar dolar ile rekor seviyeye çıktı.