Hâlâ Gazeteciyiz-Media Report-4 (July-2018)

Gender and Media Under the Fifteen Years of AKP Rule

Pınar Yıldız and N. Ceren Salmanoğlu

INTRODUCTION

In the uninterrupted fifteen years of AKP rule, which was founded in 2001 and won the first election race in 2002, gender politics played a central role in the production of neoliberal-conservative values and in the formation of basic living spaces that the party relying on. In this period, the AKP has regularly kept its policies and discourses on the agenda to control the female body despite the changing agendas. Especially in recent years, legislative regulations and policies which have caused serious violations of rights of women and children are another indication of this central position of gender issues. The AKP government has tried to produce consent for the redefinition and control of the body in the name of family/community integrity by discourses generated on the axis of new conservatism and Islam. The media played an important role in the production of this consent and in the conservative reconstruction of the patriarchal structure. Because the media is always an important tool which preserves social norms, collective beliefs and values, and dominant ideology by regenerating them simultaneously (Tokdoğan, 2013:2). In this report, the role of the media in the formation and the reproduction of gender policies, and the preservation of the dominant discourse have been problematized during the AKP’s fifteen years rule. While the report traces the sexism that gained visibility in the media texts through AKP-era gender politics, the relationship between media and sexism was tried to be addressed as extensive as possible. Hürriyet, Zaman, Sabah, Yeni Şafak and Star which can be defined as mainstream and highly circulated newspapers were scanned in order to figure out how AKP’s gender politics have been framed in the media and which discursive strategies have been used to reproduce these policies that caused a lot of debates during all three terms of the AKP and also faced a fierce opposition from feminist movements.^[1] The reason why these newspapers were scanned is the major role that they play in formation of the dominant discourses and the way that they get these discourses into the circulation of the public’s agenda (Köker and Doğanay, 2010). The news in the report were scanned with the discursive categories such as “abortion prohibition”, “three children”, “caesarean section”, and “male-female/mixed student houses”, which the gender politics of the AKP government appeared most clearly and also kept public busy for a long time. In addition, the report gives certain news examples about “heroism” narration and construction of acceptable femininity in the post-coup attempt Turkey, which we see them as representative examples of gender regime. Scanning of the papers has been done for the following week of the AKP leader Erdoğan and the notable party members’ statements which contain the topics such as “abortion ban”, “three children”, “caesarean section”, “male-female/mixed student houses” providing a base for the party to re-establish gender policies. Moreover, this report, prepared also by presenting news examples representing the gender politics of the government, will make visible forms of circulation and reproduction of discourses of the government through the media.

1. 1. Brief Overview to the AKP’s Gender Policies

 

The AKP, founded in 2001, underlines the fact that they are the party of the ‘change’ in which they differ from the political islamist parties as regard to women. In the first period of the party rule, which was established immediately after the elections on November 3, 2002, the widespread organization of the women’s branches resulted in significant gains in terms of women’s politics and positive legal regulations were made. However, AKP, which advocated the women’s quota that came to the fore with the struggle of the women’s organizations in the first period, will give up this principle and adopt a contrary rhetoric over time. In this sense, the gender policies and discourses of the AKP have an “ambivalent” structure, especially during the first period of power (Yeğenoğlu ve Coşar, 2014: 159).

The first manifest of the AKP, in which the party describes their position as ‘conservative democrat’, contained very important promises regarding women’s rights.^[2] As a newly formed party in the first two periods of power (2002-2007; 2007-2011), the AKP has made important legal arrangements both for the sake of social consensus and for its goal of membership of the European Union (EU). For example, with the regulations in the Turkish Criminal Code of 2005 (TCC), the sexual crimes, previously taken as crimes against the family and community order, were carried under the heading of individual crimes and domestic rape was also included in the criminal offenses. Furthermore, the assumption that children may have “consent” in sexual abuse has been lifted and “honor killings” have been included in the scope of intentional killing (Aşan, 2016:7) In addition to this, for the local governments, whose population is over fifty thousand, opening women’s shelter became compulsory (Kıvanç, 2004). The labour act numbered 4857 (issued in 2003) introduced the principal of equal pay for equal work and also banned discrimination based on gender. It has to be underlined that all the progressive legal legislation of the AKP’s first 5 years was directly related to the struggle of the women’s movement which has started in the mid 80’s and boosted around 90’s that made women’s problems visible in the public sphere. Although these legal regulations create an impression that the AKP has a positive attitude towards women’s rights, they were not met the expectations of comprehensive intervention to the gender inequalities by the women organizations. (Coşar and Yeğenoğlu, 2014). The fact that the new TCC did not take into consideration of Women’s Platform’s demands such as “discrimination based on gender should be included as a criminal offense, preventing granting remission for all sort of honor killings by replacing the notion ‘tradition motive- töre saiki’ with “honor motive –namus saiki’, increasing legal abortion period to 12 weeks” is the example of AKP’s embiavalence regarding gender policies.

Between 2007 and 2011, the second term of the AKP government, it can be seen that “family” oriented female perception which is the main component of conservatism, comes to forefront in the party rhetoric. Especially after the negotiation talks with the EU started to slow down in 2007, a discursive transition happened from “egalitarian rhetoric to the rhetoric of importance of woman for perpetuity of the family” (Tokgöz, 2013: 117). In this process, although some international obligations on women’s rights were assumed, AKP made its conservative approach the official state policy by changing Ministry of State for Women Affairs to Ministry of Family Affairs and Social Policy in 2011.^[3] This change, in which the woman appears invisible in the family discourse, has been criticized by women and feminist organizations. In this context, it can be said that women’s rights are on the agenda of the party as long as it is only compatible with the family structure in the imagination of the AKP (Yeğenoğlu ve Coşar, 2014: 176). Especially from the third period of the AKP’s rule (2011-2015) on, the conservative approach of the party to gender issues deepened and became the basis of government policies. With the emphasis on “family integrity” and “strong family” being foreground, gender equality gains have been stepped back and discourses and policies which aim direct interventions for the female body have proliferated. For example, on May 1, 2013, the AKP government lifted the status of abortion as a health service to be paid by the state, only after facing strong reactions, abortion was added back to the Health Practice Regulation. However, due to the AKP leader Recep Tayyip Erdogan’s statements on abortion as a murder following his “call for three children” and policies shaped around anti-caesarean section statements in the same period, women’s access to health services such as abortion and caesarean section have been made difficult. At the same period, conservative policies towards women, family and the body continued with regulations that included incentives such as funds and accommodation support for the university students who make early marriages, as well as practices that make divorce difficult.^[4]

It would be incomplete and erroneous approach to put the blame on only AKP’s fifteen years rule to separate AKP’s sexist rhetoric and legal legislations on gender equality from discourses of the state’s intrinsic approach to the issue. In the Kemalist modernization process also woman was seen as the bearer of the family and the nation, “the biological reproducer of the nation” and at the same time “the bearer of the tradition” (Yuval-Danis, 2010: 80). Yeğenoğlu and Coşar propose to define the gender politics of the AKP as “neoliberal-conservative patriarchal” in order to evaluate AKP’s gender politics as a part of the state tradition but in its own originality. According to the authors, the conservatism that the party blends with nationalist and religious-based rhetoric and practices that gained cultural, economic and political dominance in every period of power should be considered together with neoliberal policies (2014:165). In this sense, the AKP continued its conservative rhetoric while taking steps in line with neoliberal policies on women’s rights.

1. 1. Gender Policies of the AKP and the Media

 

While assessing how the gender policies of the AKP are mirrored in the media, it is compulsory to talk about the transformation of the media under 15 years of AKP rule. “Changing Media Capital of the AKP in Turkey” report (2017) written for HalaGazeteciyiz by Benan Eres and Hakan Yüksel clearly shows that the transformation of the media is one of the pillars of the AKP hegemony.^[5] Eres and Yüksel argue that the mainstream media outlets which had been created by state resources and all sort of information and news content of the mainstream media has been subject to strict control after 2007 (2017). The report underlines that the AKP government’s effort to include the media in government-state integration is largely successful, and as a result, the partisan attitude of the media has risen. It should be noted that historically mainstream media in Turkey has always been in close relationship with the power structures and kept under control by these structures. The distinction of the AKP governments from the past is that the party has created its own media or acquired existed media institutions by using public resources. In this process, while the media ownership structures were being reorganized by the direct intervention of the government, with the authoritarian and punitive government control of the media, media organizations and employees are structured to serve the political aims of government (Kurban and Sözeri, 2012). Thus, when it comes to the mainstream media, it can be said that we are confronted with a media that reproduces the politics and discourses of the government by only covering the news acceptable to the political power and excluding the news inconvenient.

• • 1. 1. For the Sake of the “Continuity of the Nation”: Discourse of “Three Children” and Discussion of the Abortion Law

     

     

 

The AKP, which promised to follow “family-centred policies” in solving the women issue and to prioritise “strengthening the institution of the family” in the 2007 election manifest, has begun to put forward the “sacred family” oriented women’s perception as the main determinant of gender politics. The demand for three children which appeared first in the speech of then Prime Minister Recep Tayyip Erdogan for World Women’s Day in 2008 was the first discussion topic to notice how the nationalist conservative discourse of the party has been shaped by gender norms: “We have to conserve our young population as it is. The main component of an economy is human. These ones want to eradicate Turkish nation. This is exactly what they do. In order to prevent the population to decline, make at least three children”(Hürriyet, March the 7^th 2008).^[6] In this statement, in which women’s rights became invisible by being seized for the sake of the continuity of the conservative society / family, the demand was for the continuity of a nationalist, conservative, Sunni and heterosexual family tradition which was threatened by “the ones who seek to eradicate the Turkish nation”. The mainstream media presented this call of Erdoğan with the ‘happy family’ photo and conveyed the discourse of ‘three children’ as a norm and necessity.

Yeni Şafak, March 8^th 2008

Yeni Şafak newspaper, which presented the aforementioned news on its first page with a picture of a child in the lap of the Erdoğan couple, repeats the call of three children with this visualization representing the family in accordance with the rhetoric of the government. This call is reinforced with the cause and effect relationship between the family and the population. The content of the news piece, which summarizes Erdogan’s statement in its own language, highlights that “three children” is an advice from Erdoğan. The border between the language of the news piece framed by the headline “Make at least three children so that our population wouldn’t decline ” and Erdogan’s call for three children becomes ambiguous, the discourse of the political power through the news title not put in quotes circulates with “objective and impartial” language of the news. Therefore, the demand for three children is linked to the family and the population by presenting it with a normative language, and thus the desire to control the female body of a conservative rhetoric becomes invisible.

Zaman, March 8^th 2008

The Zaman newspaper very similarly summarizes the same news in its own language and frames it with the title “Every family should make three children”. The strategy that integrates the language of the news with the discourse of ruling power appears once again ; the title is given without quotes. Erdoğan’s sentinces, which see birth control as a “trap” for the Turkish nation, are directly conveyed in quotes, so that by reporting the demand for three children along with “the trap” for the nation in the cause and effect relationship, the woman is placed in a secondary position responsible for the future of family and the nation.

In the second period (2007-2011) during which the woman was ignored as a subject and placed in the discourses such as “sacred mother” and “sacred family”, one of the AKP regulations that was discussed extensively in the public sphere and caused protests from women organisations was a prohibition on abortion.^[7] Then Prime Minister Erdoğan’s statement on the matter reveals directly the conservative policy conducted on woman body: “I see abortion as a murder. You kill a child in a mother’s womb or after delivering the baby. I don’t see any difference” (Hürriyet, May 26 2012).

Yeni Şafak, 26 Mayıs 2012

Erdoğan continues his discourse of “Abortion is a murder” with the statement of “Every abortion is Uludere”: “I am a prime minister who is against the ceasarian section and I know all these are done by the plan. I know these are the steps to prevent our population to grow. I see abortion as a murder and I am calling those circles and media members who are against my statement about this subject, you keep talking about Uludere. What I am saying is: Every abortion is an Uludere” (Hürriyet, May 27^th 2012).^[8] Erdoğan’s statement was covered in a full page in the mainstream printed media.

Hürriyet, May 27^th 2012

Mainstream media, embed Erdoğan’s intervention on woman’s body in a discourse in which Erdoğan was talking for the sake of the “continuity of the nation”. The discourse of political the power, trying to legitimize all interventions to woman’s body such as abortion, three children and caesarean section in a disaster scenario and to control woman’s body for the sake of the continuity of the nation, is reproduced and circulated in the mainstream media.

For example, Hürriyet newspaper placing Erdoğan’s statement “Every abortion is Uludere” at the centre of the news piece presents the opposing views on the abortion ban under the big headline of “The Plan for the Eradication of the Nation”. While Zaman newspaper covers Erdoğan’s speech with 7 subheadings, the headline of the piece reads “Insidious plan: Caesarean”. This headline used without quotation marks signifies the consolidation between the discourse of the newspaper and the political power.

Zaman, May 27^th 2012 Hürriyet, May 27^th 2012

A year after this statement Erdoğan brings the topic again to the table during the publicity meeting for the project called “Being a Family” by the Ministry of Family and Social Policy: “In this country, for years they operated birth control mechanisms. So to speak they castrated our people, our citizens… Ceasarian section, abortion are the ways of doing it. They have always done this. By doing these, they almost committed murder, almost cheated us” (Hürriyet, 19^th of June).^[9] In the same speech, Erdoğan put forward the emphasis of the “family”: “By carrying a conservative democrat identity, our party’s target is the family, strong and steady family. Because, if the family structure of a nation collapses, that nation also collapses, or is a candidate to collapse. However, the stronger the family stronger the nation ” (Hüriyet, 19^th of June 2013). Erdoğan’s definition of the family is expanded from the nucleous family to the family as a whole nation. With this family/nation discourse, the notions of acceptable subject, in other terms, acceptable woman and man and finally acceptable citizen are constructed. Then, every action/rhetoric, which is out of the borders of the woman and her body who has been made of responsible for the continuity of the family/nation, is stigmatized as “danger” or “traitor”. In his speech, Erdoğan warned mothers of the “hoax” to decrease the nation’s population: “In this country, for years they betrayed us with birth control and they attempted to eradicate our generations… Here I am particularly appealing to our mothers and women. You are the one who will disrupt the game in the first place, you have to take up a position here. As a Turkish mom and woman you are the one who will disrupt the game” (Star, 18^th of June 2013).^[10] He brings the discussion on abortion and caesarean section forward by joining the discourses of “danger towards our generations”, “treason” and Turkishness together. Arsan and İşlek underlines the fact that since 2002 on, one of the disastrous scenarios that kept Turkish media busy is the discourse that the Turkish family structure is threatened by “immoral others” and “marginal groups”. According to the authors, the legitimate ground for this sort of discourse is created by reproducing “the fears of the population drop by the degeneration of Turkish family, the country’s regression by a new military coup and the disidentification of the society by uprooting it from religion and tradition via the media” (2016: 158).

The news pieces mentioned above conveying Erdoğan’s statements with the headlines such as “the plan of the eradication of the nation”, “The insidious plan: Caesarean section”, “Abortion is murder” and “Fight against the murder in the womb” without quotation marks reconstructed the security discourse of the political power which is targeting a life for individuals and the society full of anxiety and fear. AKP’s desire to control of the woman’s body and the statements about “ protection of family unity” on every occasion can be understood within this context. what is to be underlined here is that family is positioned as a security issue like population or state. It can be observed that the security strategy has been deepened from the population and society to the family. Violence against woman, one of the most important social problems of today which has increased at noticeable level in recent years, can be assessed within this context. The fact that the priority in the policies to prevent violence against women is given to continuity of family unity under the security discourse is causing a rise in violence. ^[11] 2017 Data Report of the We Will Stop Femicide Platform displays that the violence against woman increases particularly with attacks to women rights during the state of emergency (We Will Stop Femicide Platform, 2018).^[12]

The security discourse came handy for the AKP and its neoliberal political style since it is sufficient enough as a legitimation argument for the conservative stance. On November 10^th 2017, AKP Leader and President R. Tayyip Erdoğan, during a certificate ceremony of Organisation of Islamic Cooperation Organisation Women Advisory Council for young female leaders, repeated his three children demand and he framed the problem as a security issue by arguing that the population growth is not only related to being religious, it is also connected to fighting against the terrorism:

…What do our god and the holy prophet say? The order is crystal clear. Get engaged. Married. Procreate. Sensitivity on this very issue is extremely important. Muslims have to procreate. They should not be stepped back from this. I also do care about muslim women’s sensitivity on this issue. The terrorist organization in Turkey is very careful about this issue. They at least have five, ten or fifteen children (Milliyet, November 10^th 2017).^[13]

Erdoğan’s these statements contain “enemy-friend logic” which feeds strategic fears and insecurity. As Mark Nueocleous puts it, framing any issue as a threat or as an enemy-friend logic makes it a “security issue”(2014:21). When Erdoğan appeals to Muslim women (contrary to the first period of the party rule), he draws the borders of this call with the “terror” discourse. This discourse obviously targets Kurdish population and sees its population growth as a danger. In order words, giving birth of Kurdish women is constructed as a threat. Sabah newspaper chooses “Muslims have to procreate” part from Erdoğan’s speech for its headline and reproduces government’s security focused nationalist-conservative appeal. Furthermore, the newspaper positions Erdoğan as a patriarchal superior talking on behalf of women by placing Erdoğan’s photo at the background of the photo of Muslim women.

Sabah, November 11^th 2017

2.2 AKP: As a Protector and Punitive Father Figure

The imagination of the family/nation under the control of the father/state is AKP’s core gender policy notion which is shaped under the nationalist-conservative ideology of the ruling party. In this rhetoric as a father figure, state determines the borders of what is acceptable and what is not. In other words, AKP rule locates “acceptable” woman and man discourses in the family metaphor and continuity of the nation context in order to create a legitimate base for itself. While “the usage of the notion of the family with the discourse of nationalism by the state somehow equalizes the balance of power between the state and the family, in this balance of power, “state as a social institution determines the definition of the family and its role in the society” (Şerifsoy, 2000:172). According to Şerifsoy, family used as a metaphor draws “the borders of the fiction of state and nation” (Şerifsoy, 2000:172). The hierarchy based on gender within the family is also based on a division of labour where the state / father is “powerful enough to make the final decision” (2000:196). The news under the headline of “State looks after” of Hürriyet newspaper reproduces this narrative which contains the idea that state/father is the final decision maker.

Hürriyet, May 31^st 2012

Recap Akdağ, then Minister of Health, answers the criticisms about the abortion ban: “They say what if something bad happened to mother? If necessary state looks after the baby” (Hürriyet, May 31^st 2012).^[14] Akdağ’s statement protested by the women’s organizations found itself a place on Hurriyet’s headline as “State Looks After if its necessary”. The rest of the news piece in subsequent inside pages of the newspaper is given under the headline “State looks after” with a picture of baby free from woman body and sexuality. The framing of the news ignores woman as a subject and her right on her own body. The state/father figure positioned as a final decision maker in the vision of family/nation notions, made his control over woman’s body and power relations invisible for the sake of continuity of nation/ family. Thus, the discourse locating woman in the motherhood and the family, based on the integration of nation and family collaborates with population policies and ends up with controlling woman’s body and sexuality (Şenel, 2017:25).

This control of the government appears once again with the discussion about “male-female mixed student houses”. This time AKP’s (Erdoğan’s) demand was for female students who are “chaste” and “royal to their families” . The statement which started the discussion of “male-female mixed student houses” came from then Prime Minister Recep Tayyip Erdoğan in the group meeting of AKP On November 5^th, 2013: “… University students, young girls and boys are living together. There are no control mechanisms over this issue. This is against our conservative democrat principles… Somehow, this will be taken under control” (Hürriyet, 5^th of November 2013)^[15]. This statement can be read as an attempt to reshape the definitions of acceptable femininity and masculinity by the conservative and authoritarian political rule by using paternalistic sensitivities of the society. After this statement of Erdoğan, the debate takes the form of “honour of the youth” vs. “intervention to the private life” in the mainstream media. At the centre of those debates was again woman body with the “advices” about how “female students” should live.

As an effective means of building public opinion, the media tries to produce public consent by building unilateral frameworks of meaning that create a legitimate ground for the rhetoric of political power, as it is clearly seen in the news content. Here in below, two news from Yeni Şafak newspaper about “male-female mixed student houses”, that we examine, reflect the newspaper’s ideological preference openly and articulates itself to sexuality with the conservative discourse. From this point of view, Erdoğan and party executives’ attempts of locating themselves as a father figure find exact media representation opportunity. The newspaper, presents the Erdoğan’s statement “These kids entrust us” at its headline and “draws a father figure as if he was trying to protect his family” (Arsan and İşlek, 2016: 172).

Erdoğan’s discourse, which does not see the citizens as adults and autonomous subjects, shaped the content of the news. In the news piece Erdoğan’s answer to critics is given widely: “We do not intervene anyone’s life style… Whose lifestyle has been interfered by AKP under the 11 years rule?”. However, in the same news piece it cannot be found who, when and how blamed Erdoğan about the issue. The statement that Erdoğan came up with about the male-female mixed student houses was delivered with the sub-heading “is it really nice?” and reached the readers with the rhetoric of the government. In the news piece, there was no place for the critical views from female and male students as the main subjects of the news, thus the dialog with the rest of the members of the society who does not think themselves from “the family” was left outside the frame..

Hürriyet, November 16th 2013

During the above mentioned discussions, Hürriyet newspaper published a news piece on its first page with the title “Horror with a Baby in the Student Residence in Denizli” in the same period. Women gain visibility in the mainstream media mostly either incidents where they cross the limits of acceptable or morals produced throughout the heteronormative gender roles as “good or bad”. The newsworthiness of the incident arises from “its crossing the limits of acceptable, being shocking and sensational and containing violence” (Akınerdem, 2016:13). As Arsan denotes that normally a typical 3^rd page homicide news turns into a headline when the murderer is an unmarried pregnant woman who stays at a student residence (2016: 185). This newspaper emphasises the fact that incident occurred in Denizli where the “male-female” mixed student houses becomes the headline of the country. Moreover, the newspaper strengthens the common belief that female students’ private life should be intervened by hinting “the possible danger that may be faced by the female students who does not protect their chastity”.

2.3 Construction of the “Acceptable” Femininty

AKP adopted the discourse of patriarchy and reproduced it with the help of topics such as three children, abortion and caesarean section. By doing this, its policy which is shaped by the neoliberal conservative ideology, constructed woman in her private sphere as a member of a family and a worker under the gender based labour of division in the public space (Tokgöz, 2013). In this sense, AKP’s policies for increasing female labour force participation reproduces the gender based labour of division with the “neoliberal and conservative discourse which supports female labour participation with flexible working forms” (Tokgöz, 2013:111). While the egalitarian regulations were passed, “on the other hand legislations were made which would keep women at home for the sake of fertility and lead women to participate labour force under subordinate, disadvantageous conditions in the name of flexibility” (2013: 119). These regulations which aim to “accommodate domestic life with work life” of women actually target integration of woman to the labour market with part-time jobs and flexible working forms without hindering their “domestic responsibilities” (Ulusoy, 2017). The circular issued in 2010 about increasing female employment and ensuring equality of opportunity for women was changed in a draft circular in November 2017 and regulations in favour of women were made such as “ensuring equal pay for equal work principle, equality of opportunity for women in public institutions and auditing if these aims are met by reporting, watching if gender equality is respected by audits to public and private enterprises and fining if not” (Akgökçe, 2017). There is no doubt that, it is the consequences of conservative ideology of the ruling party which made it harder for women to get a job or made it easy to work under the flexible contracts in the insecure work environment.

This approach, which locates woman “first” in the family, it is constantly reproduced in both policies and discourses of the ruling party. President Erdoğan stated that “woman and man cannot be equalized and that’d be against the nature” at the conference which was held by Woman and Democracy Association (Hürriyet, 24^th of November, 2014).^[16] This speech which made it crystal clear that AKP does not see the woman issue as a matter of equality, continues with describing “femininity” relying on religious discourses and relating it to “motherhood”. After a year from Erdoğan’s statement, “the chair of motherhood was given to woman from our religion”, Minister of Health Mehmet Müezzinoğlu underlined: “Mothers should not see any other carrier more important than motherhood carrier”(Hürriyet, 2^nd of January 2015).^[17] In 2016 Erdoğan: “… Woman who denies their motherhood due to her job in fact denies her womanhood. It does not matter how successful woman is at her job, if she denies her motherhood and is unwilling to do her domestic duties, she is deficient and incomplete” (Hürriyet, 5^th of June 2016)^[18] While these words directly corresponds to AKP’s understanding of acceptable woman/wife/mother, they also “combine the male control on female labour with the male control over woman body by force and consent. The only way to perpetuate this control over woman and unpaid labour force is the heterosexual family blessed by the marriage bond” (Ulusoy, 2017).

The discourses and policies of the government regarding “harmonisation of family and work life” has been reproduced by the news about women working but “firstly” being “good housewife” and “good partner”. It almost overlaps the government’s policies and discourses about the carrier of the woman with Sabah newspaper’s headline “There is a governor in the kitchen”. This very news piece constructs a frame for women to show how it is possible for women to join the labour market in a harmony with gender norms.

Sabah (web,)May the 22nd,2015

In the news piece, just after explaining that Yasemin Özata Çetinkaya, appointed as the new governor of Sinop, was the 3^rd woman governor in the history of Turkish Republic, it was emphasized that she was married with three daughters. The following sentence displays the fact that she is primarily a mother and her statement, “Motherhood is harder than the office of governorship” is highlighted. The news continues not with the details of the governor’s work life but with the details how “successful” she is when it comes to kitchen. It was showed that she enjoys cooking and “making mantı with her hands”. The visual preferences of the news depict this content. A big picture of Çetinkaya showing her while cooking in the kitchen is used with a second smaller picture presenting her in a kitchen apron. By occupying the smallest space, the third photo of Çetinkaya taken in her office is left in the very back. Thus, the visual of the news presents a narrative of the priority ordering of expected roles for acceptable women. The piece as a whole depicts how women can participate into the gender regime, in other words, it depicts the acceptable femininity. What is expected from the acceptable woman is that “they should carry on their status as ‘mother’ and ‘wife’ according to their gender roles in the family” even if they are in the working life (Ulusoy, 2017). Depending on this status of women, they are made to be subject of the news in the mainstream media as “self-sacrificing” or “felonious” mothers.

Feyza Akınerdem argues that it is not sufficient to analyse the news with the already existed “reproduction of the gender role” narrative (2016:20). It has to be taken into consideration that normative realm has been constructed with the other norms and the differences that has been produced by these norms (Akınerdem, 2016: 20). As the three examples given below show, in addition to self-sacrificing woman image, the borders of the unacceptable are also drawn with the depictions such as “monster” and “felon” in reporting the incidents that women are perpetrators. For example, during a religious holiday in 2013, a woman who left her baby home and went outside the city to visit her family and caused her baby to die because of starvation and dehydration was reported in the media as “monstrous” and “felon” mother. Funca Ş. Cantek (2017) states that, the way in which the incident was reported turned into a lynch towards the woman on the grounds of “sacred motherhood”. Sabah and Star newspapers giving the news on their front pages reports “ this woman who commits adultery and kills her own baby by referring to her feminine sexuality along with turning her to a mysterious sex object with her red pants and blonde hair (Cantek, 2017). As can be seen from Sabah newspaper’s headline “She is a monster not a sister-in-law” when the perpetrator is woman, the media provides a one-sided narrative. Thus, “not only political or ideological leaders speak, but also the language of the news, which construct ‘the reality’”, and finally “anonymous masculine language begin to speak” (Sancar, 2012: 239). Akınerdem indicates that the real matter of these news is an overflowing state of women from the limits of the acceptable in a monstrous way, thus “the examples of the good mother, royal, submissive wife, successful business woman against monster and victim women” are made visible and this way the good examples are promoted (2016: 28).

Sabah, 23^rd of October 2013

Sabah, 16^th of June 2012 Star, 23^rd of October 2013

While, the discourse of the media which is formed in the heterosexist gender structure depicts “acceptable woman and man” figures it frames the individuals and groups who are excluded by this heterosexist structure as the others who bothers the “acceptable”. Studies conducted on the media representation of the LGBTİ+ individuals draws the attention to the homophobic, discriminative and heterosexist discourses which dominate the news texts. According to data KAOS GL^[19] in 2017 more than half of the media contents related to the LGBTİ+ individuals contains human rights violations. The media often ignores the LGBTİ+ individuals; if the media has to cover them, they are presented as subjects of disasters, sensations and crime (Alankuş, 2015; Depeli and Çaylı Rahte; Tar, 2017).

The discriminatory discourse of the media to LGBT + individuals undoubtedly cannot be separated from the gender politics of the AKP government, which is based on the notion of a nationalist and conservative society. The AKP government pledged to secure constitutional guarantees for all diverse sections of the society when it came to power in 2002, even before the 2002 general elections, Prime Minister Recep Tayyip Erdogan said the rights and freedoms of homosexuals should be legally protected.^[20] However, the AKP government, securing its second term in the 2007 elections, started to take back its commitments rapidly by ignoring the LGBT + individuals and their rights with homophobic and discriminatory statements (Aşan,2016). Especially, in the new TCK mentioned above (Turkish Civil Code, 4721) which came into force in 2005, the phrase of “immorality” brought about the restriction to many rights of women and LGBTI + individuals by seeing those rights as immoral (Aşan, 2016:8).

Parallel to the policies of AKP ignoring LGBTİ+ rights and leading violations of their rights, the media also continued its discriminative and homophobic rhetoric. The discourse of “public security”, that has been overly used by the government, was also the basis for banning gay pride parades in Turkey since 2015. The media presented the news about banning gay pride either as there was no violation of rights or as can be seen from Sabah and Hürriyet, they caused rights violations by reporting it with a homophobic or discriminatory language. Despite the fact that it is a fundamental right to organize meetings and rallies and legal permission is not needed for demonstrations, direct attacks against LGBTI + individuals are adopted in both news texts and these groups are pointed out as criminals.

Sabah, 1st of July 2015 Hürriyet, 26th of June 2017

AKP’s discriminative and homophobic policies and discourses towards LGBTI+ community became even cleaerer with the practices during the state of emergency. President Erdoğan reacted to the LGBTI+ quota of one-fifth that Nilüfer Municipality introduced to the elections for district committees when he was giving a speech on November 9th, 2017 during a meeting with heads of districts, Mukhtars:

The main opposition party’s connection to our nation is so lost that they can introduce, just imagine, a LGBTI+ quota for the elections for district commitiees in one of our big cities from which we now have represantatives. Allah Şaşırtmasın (May God show them the right way). Look at this situation! When a party loses its own core values and balances then it s impossible to forsee where it will be dispersed (Hürriyet, November 9th 2017).^[21]

Even if the president Recep Tayyip Erdoğan covered many different topic during his speech, Hürriyet newspaper picked particularly the part with the reaction to “homosexual quota” and used the headline as “Allah Şaşırtmasın (May God show them the right way)”. Another newspaper, Yeni Şafak, gave Erdoğan’s speech in a full-page news and used “Allah Şaşırtmasın” as subheading under the text. It can be seen that ignoring LGBTI+ is common for both papers but they are employing different strategies. Hürriyet is the newspaper where the news about LGBTI+ individuals presented as sansational or magazinish. It can be said that Islamist-conservative newspaper, Yeni Şafak takes a “distant” stance for the news about LGBTI+ individuals and it prefers to ignore those individuals as a whole. However, it has to be added that both newspapers produce newspieces in a way which marginilize, alienate the LGBTI+ individuals and legitimize the government’s discourse.

Hürriyet, 10^th of November 2017 Yeni Şafak, 10^th of November 2017

After Erdoğan characterised LGBTI+ individuals’ existence as immoral, on November 18^th, the Governership of Ankara announced indefinite ban on “every activity which is organized by LBGTI NGOs” on the grounds of “social sensitivities”, “the protection of common health and moral” and “ protection of rights and freedom of others”. The ban for Ankara was followed by cancelletaions of planned activities in other cities such as İzmir, Bursa, İstanbul, Kocaeli and Mardin. As Pembe Hayat and KAOS GL NGOs emphasized in their statements against the bans, while the ban makes LGBTI+ NGOs who are struggling for equal citizenship and fighting against the discrimination inoperative and those NGOs and individuals also become target of the ban in the media.^[22] Because the abstract concepts such as “social morality” and “public security”, the ban relying on, led to the broad interpretation of the ban, they also created an athmosphere making LGBTI individuals vulnerable against right violations and criminalizating existence of LGBTI individuals. The mainstream media also continues to be a mean for disseminating rights violations with a news language ignoring and legitimising rights violations of LGBT individuals and containing hate speech.

2.4 Narratives of Woman and Construction of Acceptable Motherhood Post Coup Attempt Era in Media

The State of Emergency which was declared right after the coup attempt on July 15^th, 2016, basic rights and freedoms have been tightly restricted. Besides, all the oppositions have been suppressed by the government in order to build a monodic discourse on the public sphere. After the coup attempt, the government highlights certain facts such as “national security”, “national integrity” and “continuity of the nation” combining nationalism and militarism. This militaristic discourse founded with gender norms were attached to different rhetorics by the political power “as an important instrument of power that shapes male socialisation processes, regulates their citizenship relations with the state, and locates men into the gender regime of the state” (Sünbüloğulları, 2013: 15). After the coup attempt of the July 15^th, this nationalist/militarist discourse came into use with images and symbols of the “heroic male” narrative in the mainstream media. The common visual which established “heroism narratives” in question was the photos of men on the tank.

Sabah (web), 22 July 2016

Hürriyet, 16 July 2016

Sabah, 16 July 2016

The headline of the news published a day after the coup attempt in Sabah newspaper reads “People rose up in 81 cities”, and the picture of a man on a tank with a Turkish flag was used to symbolise people. The news is a brief summary of hegemonic masculinity which is shaped by nationalist militarist discouse constructed both in the rhetoric of the political power and in the mainstream media. The picture, which was widely as a phallic image in almost all newspapers after the coup attempt, marks the people as “unity of brotherhood” (Najmabadi, 2000: 129). As can be seen from the news below the “masculinity” is created with the notions such as “martyrdom”, “braveness”, “power”, “saga”, “virile”. The militarist language of the news text, reproducing the borders of both hegemonic masculinity in everyday life and acceptable citizenship, is created with gender norms and it also reproduces those gender norms by recirculating them (Öztan, 2013: 82).

Sabah, 16 July 2016

The mainstream media, which reinforces hegemonic gender norms, produces “heroic male” narratives while including “women” to these narratives as wives. While, the tales of the “heroism” of men take the first pages and headlines of the papers, news and narratives regarding women find a secondary place mostly inside pages under issues such as health and magazine or in newspaper supplement.

Yeni Şafak, 31 July 2016

On Yeni Şafak’s Sunday supplement, the news reporting the women who lost their lives during the coup attempt was titled as “Country is a child for the mothers”. The narrative that the news text used “the women who take their country as their kid” and women “risking their lives” for the country intercept with militarist discourse that conforms with gender norms. Unlike “masculinity” created with concepts such as “street”, “power”, “glory”, “heroic women” are associated with family, child, home, motherland and motherhood. In this sense, it should be kept in mind that motherhood “is not a biological constant but a flexible discourse” and it gains its legitimacy by always moving around, attached to other discourses (Walby, 2000: 39). Another news text which found itself a place on the inner pages, is titled “Mothers looked after the country as their children”is formed with words such as “fearless”, “against the bombs and tanks”, “brave women”, “to leave a better country for their children they carried out the duty with a mother’s sensitivity”. In this way, the news draws the border of the “heroic woman” with “motherhood”.

Yeni Şafak, , 24 July 2016

Yeni Şafak, , 25 July 2016

The emphasis in the narrative of those news was particularly on “the sons and husbands whom were sent off by their moms/wifes”. Regarding the narratives of women who took the streets, the story of Şerife Boz was highlighted with the title “I follow them with the truck”.^[23] The news reports the women taking streets by framing them with gender norms by the subtitles and visuals it used. It was interesting that Şerife Boz’s statement “My husband told me not to go out. I followed him with the truck” was taken to the headline. Violation of the man’s orders can only be acceptable under the excuse of “love for the nation”, in this way; the borders of the violation were drawn.

Sabah, 24.07.2016

Sabah, 19.07.2016

In the news texts, women’s activities have been surrounded with the family portraits and emphasis on their motherhood. In other words, while men are portrayed in the texts as heroes and exercising their power, women’s “heroism” narratives were presented with visuals of close-up family photography. As can be seen by Sabah newspaper with two news pieces examined above, one for a personal story of a man and one for a woman, while female roles as wife/mother are underlined, men are made subjects by placing them in “heroism” discourse. As a result, all of the analysed news texts assume that there is a single kind of “acceptable/good citizen” on the street during and after the coup attempt, and constructs “heroic narratives” with a conservative and nationalist discourse shaped in gender regime.

Conclusion

The AKP government has continued to produce “family” oriented policies and discourses that try to control women’s labour power, body and women’s daily life throughout 15 years of power, even if they have taken positive steps to improve women’s participation in the workforce in the first two periods of their rule. The gender politics of AKP, which has gradually strengthened its control over the media, has been regenerated by the mainstream media attempting to preserve power relations. The women representations in the mainstream media become a medium in which the “ideal woman” is framed. In line with the policies of the AKP, the mainstream media reports women with sexist codes by associating women with home, it also locates the women taking streets during the coup attempt in the news only on the basis of maternity and family, and controls the women’s activities by surrounding them with sexist norms.

What is to be underlined here is; there is a strong correlation between AKP’s interventions of the woman body and the violence against the women. Because discourses on family integration and protection preserve the social structure which produces violence against the women. Undoubtedly, the role of media should be emphasized in the rise of violence against women. Even when the women can be subject of the news through the rights violations such as violence, harassment, rape, so on, the women continue to be exposed to rights violations due to the reporting form of the incidents (Alankuş, 2007:38).

We are aware that many debates we try to analyse in this report about how AKP’s gender policies have been framed in the media is not complete. It is obviously required to come up with more comprehensive reports and struggle against the existence of the media which intervene all the living spheres with a conservative and masculine approach and under the control of a government/political power that attempts to control women’s body for the last 16 years. Certainly, one of the most important tools of this struggle is to produce our utterances and to make our voices heard in all areas of life, primarily about our lives and bodies, with new media circles that individuals excluded and alienated, LGBT individuals, and women will create.

KAYNAKÇA

Alankuş S. (2016). Barış Gazeteciliği El Kitabı. İstanbul: IPS İletişim Vakfı Yayınları.

Alankuş, S. (2007). Neden Kadın Odaklı Habercilik? İçinde S. Alankuş (Der.), Kadın Odaklı Habercilik (s.s.25-66.). İstanbul: IPS İletişim Vakfı Yayınları.

Altuntaş N., & Demirkanoğlu, Y. (2017). Adalet ve Kalkınma Partisi’nin Kadına İlişkin Söylem ve Politikalarına Bakış: Muhafazakâr Demokratlıktan Muhafazakârlığa Doğru Evrilişin İzdüşümleri. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 8(1), 65-96.

Akgökçe, N. (2017, Kasım 20). Kadınlara güvencesiz istihdam genelgesi. Birgün. 15 Nisan 2018 tarihinde https://www.birgun.net /haber-detay/ kadinlara-guvencesiz -istihdam-genelgesi-191307.html adresinden erişildi.

Akınerdem, F. (2016). Türkiye medyasında kadınların temsili: gazete ve internet haberciliği raporu. Hrant Dink Vakfı. https://hrantdink.org/attachments/ article/457/ Turkiye-Medyasinda-Kadinlarin-Temsili.pdf

Arsan, E. & İşlek-Tolunay, S. (2016). Haber Metinlerinde Biyoiktidarın Kurulumu: Kadın Bedeni ve Kızlı Erkekli Öğrenci Evi Tartışmaları. İçinde Y. İnceoğlu & S. Çoban (Der.), Haber Okumaları (s.s. 153- 190). İstanbul: İletişim.

Aşan, Esra (2016, Temmuz ). AKP Hükümetleri Döneminde Kadına Yönelik Şiddetin ve Cinsel Şiddetin Önlenmesine Dair Politikalar (2002- 2007 Dönemi) – I. 20 Haziran 2016 tarihinde http://www.art-izan.org/cinsel-siddet/akp-hukumetleri-doneminde-kad-na- yonelik-iddetin-ve-cinsel-iddetin-onlenmesine-dair-politikalar-2002-2007-donemi-ii adresinden erişildi.

Cantek, F. (2017, Kasım 24). Çocuğunu öldüren babalar. Gazete Duvar. 20 Mayıs 2017 tarihinde https://www.gazeteduvar.com.tr/yazarlar /2017/11/24/cocugunu- olduren – babalar/ adresinden erişildi.

Depeli, G. & Rahte, E. (2009). Bir Yanlış Var Bu Temsilde: Medyaya Müdahil Olmak. İçinde A. Erol (Haz.), Anti-Homofobi Kitabı: Uluslararası Homofobi Karşıtı Buluşma (ss.116-121). Ankara: Ayrıntı.

Eres, B. & Yüksel, H. (2017). AKP Döneminde Türkiye’de Değişen Medya Sermayesi. 25 Haziran 2018 tarihinde https://medyaport.net/2018/05/10/akp-doneminde-turkiyede-degisen-medya-

sermayesi/ adresinden erişildi.

Kadın Cinayetlerini Durduracağız Platformu 2017 Veri Raporu. (2018, Haziran 1). 10 Haziran 2018 tarihinde adresinden erişildi.

Kıvanç, A. (2004, Temmuz 6). Sığınma evleri şart. 14 Nisan 2018 tarihinde http://www.radikal.com.tr/turkiye/siginma-evleri-artik-mecburi-715919/ adresinden erişildi.

Köker, E. & Doğanay, Ü. (2010). Irkçı Değilim Ama… Yazılı Basında Irkçı-Ayrımcı Söylemler. Ankara: İHOP Yayınları.

Kurban, D. & Sözeri, C. (2012). İktidarın Çarkında Medya: Türkiye’de Medya Bağımsızlığı ve Özgürlüğü Önündeki Siyasi, Yasal ve Ekonomik Engeller, Demokratikleşme Programı Medya Raporları Serisi –3. İstanbul: TESEV Yayınları.

Najmabadi, A. (2000). Sevgili ve Ana Olarak Erotik Vatan: Sevmek, Sahiplenmek, Korumak. İçinde A. G. Altınay (Ed.), Vatan Millet Kadınlar (s.s.129-167). İstanbul: İletişim Yayınları.

Neocleous, M. (2014). Güvenliğin Eleştirisi. Ankara: Notabene Yayınları.

Özkazanç, A.(2015). Feminizm ve Queer Kuram. Ankara: Dipnot Yayınları .

Öztan, G. G. (2013). Türkiye’de Milli Kimlik İnşası Sürecinde Eğilimler ve Tesirler. İçinde T. Bora (Ed.), Erkek Millet Asker Millet (s.s. 73-115 ), İstanbul: İletişim Yayınları.

Sancar, S. (2012). Türk Modernleşmesinin Cinsiyeti. İstanbul: İletişim Yayınları.

Sünbüloğulları, N. Y. (2013). Giriş: Türkiye’de Militarizm, Milliyetçilik ve Erkek (lik)lere Dair Bir Çerçeve. İçinde T. Bora (Ed.), Erkek Millet Asker Millet (s.s. 9-45). İstanbul: İletişim Yayınları.

Şenel, B. (2017). “Biz Büyük Bir Aileyiz”: Türkiye’de Devlet Söyleminde “Makbul” Kadınlık ve Aile. Mülkiye Dergisi, 41(2), 31-69.

Şerifsoy, S. (2000). Aile ve Kemalist Modernizasyon Projesi, 1928-1950. İçinde A. G. Altınay (Ed.), Vatan Millet Kadınlar (s.s.167-200), İstanbul: İletişim Yayınları,

Tar, Y. (2017). Kaos Gl 2017 Medya İzleme Raporu. 25 Haziran 2018 tarihinde http://www.kaosgldernegi.org/resim/yayin/dl/medya%20izleme%20rapor_kucuk.pdf, adresinden erişildi.

Tokdoğan, N. (2013). Hak Haberciliğinde Temel Bir Uğrak: Kadın Odaklı Habercilik ve JİNHA Örneği. Mülkiye Dergisi, 37(3), 9-35.

Tokgöz, G. (2013). Kadın’dan Aile’ye Geçiş AKP Döneminin İstihdam Politikalarının Toplumsal Cinsiyet Açısından Analizi. 10 Kasım 2017 tarihinde http://kasaum.ankara.edu.tr/files/2013/02/G%C3%BClay-Toks%C3%B6z.pdf adresinden erişildi.

Ulusoy, D. (2017). Kadınların Ücretli-Ücretsiz Emek Kıskacı: AKP’nin Aile Politikaları ve Yeni Muhafazakârlık. 15 Nisan 2018 tarihinde http://www.sosyalistfeministkolektif .org/kampanyalar/sfk-kampanyalari/aile-disinda-hayat-var/kad-nlar-n-uecretli-uecretsiz-emek-k-skac-akp-nin-aile-politikalar-ve-yeni-muhafazakarl-k/ adresinden erişildi.

Yeğenoğlu, M. & Coşar, S. (2014). AKP ve Toplumsal Cinsiyet Meselesi: Neoliberalizm ve Patriyarka Arasında Mekik Dokumak. İçinde (Der.), Simten Coşar ve Gamze Yücesan Özdemir, İktidarın Şiddeti: AKP’li Yıllar Neoliberalizm ve İslamcı Politikalar (s.s.158-181), İstanbul: Metis Yayınları.

Yuval-Davis, N. (2010). (Çev.), A. Bektaş, Cinsiyet ve Millet. İstanbul: İletişim Yayınları.

Walby, S. (2000). Kadın ve Ulus. İçinde (Ed.), Ayşe Gül Altınay, Vatan Millet Kadınlar (s.s.35-65), İstanbul: İletişim Yayınları.

Authors:

Pınar Yıldız

She graduated from Radio, Television and Cinema Department of Ankara University Communication Faculty in 2004. She received her master degree from the same university in 2008 with the thesis “Identity in Yeşim Ustaoğlu Cinema”. She received PhD degree in 2016 with her thesis “Images of Remembering and Forgetting”. She worked in Ankara University Communication Faculty between 2009-2017 as a research assistant. Her academic interests are film studies, gender, memory and migration studies. She directed the documentary called Sürgün (Orhan Eskiköy) in 2004 and worked as an assistant director for the movie called Babamın Sesi ( directors: Zeynel Doğan, Orhan Eskiköy) in 2012. She was purged from Ankara University in February 2017 as she signed the peace petition and now she continues her works as an independent researcher.

Ceren Salmanoğlu Erol

She got her first degree from Public Relations and Advertising Department of Ankara University Communication Faculty in 2010. She received her master degree with the thesis “Narrative of Deifference: Representation of Kurdish Woman in Turkish Novels. Her research interests are as such political communication, Kurdish question and gender. Se worked as a research assistant in Ankara University between 2011-2017. Se was purged from her position in Ankara University in Fenruary 2017 as she signed the peace petition “We will not be a party of this crime”. She still continues her PhD studies in Ankara University.

1. 1. For more info see also, https://serbestsiyasa.com/?p=3127 and https://serbestsiyasa.com/?p=1074 ↑

 

1. 1. See Also, “AKP Election Manifest” , 2002, https://www.tbmm.gov.tr/eyayin/GAZETELER/WEB/KUTUPHANEDE%20BULUNAN%20DIJITAL%20KAYNAKLAR/KITAPLAR/SIYASI%20PARTI%20YAYINLARI/200304063%20AK%20PARTI%20SECIM%20BEYANNAMESI%202002/200304063%20AK%20PARTI%20SECIM%20BEYANNAMESI%202002%200000_0000.pdf  ↑

 

1. 1. In addition to this legislations some of the international obligations have been undertaken. For example, Turkey signed the Istanbul Convention, Action Against Violence Against Women and Domestic Violence. (https://bianet.org/bianet/toplumsal-cinsiyet/187280-istanbul-sozlesmesi-ne-diyor-devlet-ne-yapiyor) ↑

 

1. 1. One part of the AKP’s policies on family was rather than promoting marriage, AKP aggravate the procedures of divorce. In 2013 Ministry of Justice and Ministry of Family and Social Policy collobratively organize a Project named “Ask it to the Family Consultant”. By the help of this Project, institutions were planning to “save” 20 thousand marriage. http://www.milliyet.com.tr/devlet-360-dakikada-evlilik/gundem/detay/1794213/default.htm ↑

 

1. 1. https://medyaport.net/2018/05/10/akp-doneminde-turkiyede-degisen-medya-sermayesi/ ↑

 

1. 1. http://www.hurriyet.com.tr/erdogan-en-az-uc-cocuk-dogurun-8401981 ↑

 

1. 1. Undoubtedly, the urge to intervene woman’s everyday life and body is not special to AKP. Kemalist modernization projects aim was create a contemporary family notion which is formed as nuclear family. Thus, they spread the family planning and birth control strategies. This reality became a base for AKP’s “they castrate our nation” discourse which ended up imposing policies against the abortion and caesarean section. ↑

 

1. 1. http://www.hurriyet.com.tr/milleti-silme-plani-20636174 ↑

 

1. 1. http://www.hurriyet.com.tr/gundem/sezeryan-kurtajla-cinayet-islediler-23537027 ↑

 

1. 1. http://www.star.com.tr/guncel/erdogan-halkimizi-kisirlastirdilar-haber-763638/ ↑

 

1. 1. Violence against the woman trippled in last 10 years, https://www.evrensel.net/haber/351391/kadina-yonelik siddet-10-yilda-3-kat-artti-2, Erişim Tarihi: 10 Mayıs 2018 ↑

 

1. 1. According to the report of the We Will Stop Femicide Organization in 2017 in the last year 409 women were killed by the men, 387 children was molested and 332 women has sexually absued. ” http://kadincinayetlerinidurduracagiz.net/veriler/2845/kadin-cinayetlerini-durduracagiz-platformu-2017-veri-raporu ↑

 

1. 1. http://www.milliyet.com.tr/erdogan-dan-elen-musk-ile-gorusmesine-ankara-yerelhaber-2395477/ ↑

 

1. 1. http://www.hurriyet.com.tr/devlet-bakar-20661267 ↑

 

1. 1. http://www.hurriyet.com.tr/gundem/arinc-ve-akdogan-ogrenci-evleri-icin-ne-demisti-25052340 ↑

 

1. 1. http://www.hurriyet.com.tr/gundem/cumhurbaskani-erdogan-kadin-ve-adalet-toplantisinda-konustu-27640428 ↑

 

1. 1. http://www.hurriyet.com.tr/gundem/saglik-bakani-muezzinoglu-annelik-bir-kariyerdir-27882199 ↑

 

1. 1. http://www.hurriyet.com.tr/erdogan-calisiyorum-diye-annelikten-imtina-eden-kadin-kadinligini-inkar-ediyor-demektir-37291399 ↑

 

1. 1. KAOS GL is an Ankara based NGO working for LGBTİ+ rights. ↑

 

1. 1. http://kaosgl.org/sayfa.php?id=11478 ↑

 

1. 1. http://www.hurriyet.com.tr/cumhurbaskani-erdogan-hak-ettikleri-cezayi-en-40639888 ↑

 

1. 1. http://kaosgl.org/sayfa.php?id=25036 ↑

 

1. 1. There has been some speculation for Şerife Boz’s photos which were claimed to be taken during the night of 15^th of July especially when it was declared that she was a candidate for the parliament. The claims were various and one of them was that those photos were hoax and they were actually taken on July 16^th instead of 15th. The families of the martyrs took this situation to court due to the fact that she derived improper personal benefit through the situation. As a matter of fact, it really is ambiguous that without a standard driving licence that she managed to gather everyone in the neighbourhood in the truck and drove them to the city centre. Since these sort of fake news and hoaxes mostly serves the purpose of perpetrators and the AKP itself then this situation was not investigated thoroughly. For details please see: https://www.sozcu.com.tr/2018/gundem/serife-bozun-akpden-adayligi-ortaligi-karistirdi-beni-kiskaniyorlar-2378733/ ↑

 

Benan Eres ve Hakan Yüksel

Giriş

Günümüzdeki Türkiye gerçekliğinin oluşmasında ve yeniden üretiminde medyanın rolünü sorunsallaştıran bu rapor özel olarak AKP’nin 2002’de başlayan iktidar döneminde medyanın sermaye yapısında gözlenen değişimleri konu almaktadır.

Siyasi, ekonomik ve kültürel düzlemdeki diğer nedenlerin yanında medyadaki dönüşüm AKP hegemonyasının temel dayanaklarından birini oluşturmaktadır ki, 15 yıldır girdiği her sandıkta arkasındaki seçmen desteğini büyük ölçüde korumayı başaran AKP’nin kurduğu medya düzeninde kitlelere iletilen her türlü düşünce ve haber sıkı bir denetimden geçmektedir. Bu düzenin sürdürülmesinde başrolü AKP’nin 2007 sonrasında devlet imkânlarını kullanarak yoktan yarattığı medya gruplarıyla birlikte hükümetin çizgisinde hareket ettiklerinde ödüllendirilen ama aksi yönde davrandıklarında ağır cezalara maruz kalan anaakım medya kuruluşları oynamaktadır.

Raporda kronolojik bir anlatıyla medyadaki bugünkü sermaye yapısının oluşumu aktarıldıktan sonra sonuç bölümünde sürecin çözümlenmesine girişilecek ve geliştirilmeye açık öneriler getirilecektir. Bu kapsamda yaklaşık 15 yıllık süreç AKP’nin medya mülkiyetine dair farklılıklar sergilediği üç spesifik dönem dâhilinde ele alınmaktadır; 2002-2007 arasındaki toplumsal mutabakat aranan ilk dönemi, AKP’nin toplumsal düzenin yanında medyayı da yeniden yapılandırmaya giriştiği 2007-2013 arasındaki ikinci dönem ve AKP iktidarının krize girdiği ve bunun medyaya yansıdığı 2013-2016 dönemi izlemektedir. 15 Temmuz 2016’daki darbe girişiminin ardından yaşananlar medyaya radikal yansımaları olmakla birlikte daha ayrıntılı işlenmesi gereken başka bir çalışmanın konusu olarak değerlendirilmiş ve kapsam dışında bırakılmıştır.

2002-2007 Döneminde medyanın yeniden yapılandırılması

2001 Şubat’ında patlak veren ağır iktisadi kriz sonucunda bir gecede Merkez Bankası’nın döviz rezervlerinin beşte biri eriyip Türk lirası yüzde 50 değer kaybederken, izleyen dönemde 20’den fazla banka batar, 1 milyon kişi işini kaybeder ve onbinlerce işletme kepenk indirir (Yeşil, 2016, s. 73). Bu yıkımın içinden AKP yükselir ve Türkiye siyasetine damgasını vurur. Krizin sorumluluğunu siyasilere yükleyen halk 2002 seçimlerinde mevcut partileri sandığa gömer ve yüzde 34,3 oy alan AKP 550 sandalyeli parlamentoda 363 vekille rahat bir iktidar imkânı yakalar. 1990’lardaki kriz üreten yapıyı aşmak için AKP yönetimi kapsamlı ekonomik ve siyasi reformlara girişir; bir yandan neo-liberal ekonomik program Uluslararası Para Fonu (IMF) ile temas içinde sürdürülürken, diğer yandan AB hedefi doğrultusunda demokratikleşmeye hız verilir. AKP bu dönemde toplumsal mutabakatı önemserken, yakalanan yüksek büyüme oranları ve AB ile üyelik müzakerelerinin başlaması arkasındaki desteği artırır.

Bu balayı döneminde medyadaki mülkiyet yapısına ilişkin öne çıkanlar Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF) vasıtasıyla sektörün yeniden yapılandırılması ve yabancı sermayenin Türkiye’de medya yatırımlarına başlamasıdır. İktidarın sermaye sahipleriyle yakaladığı mutabakat da kayda değerdir.

TMSF’nin medyadaki etkinliği

2002’de AKP iktidara gelmeden önce anaakımı oluşturan ülkedeki en büyük medya kuruluşları Doğan, Çukurova, Uzan, Bilgin, İhlâs ve Doğuş gruplarına aitti (Adaklı, 2010a, s. 561; Yılmaz, 2016, s. 150). Ancak 2001 krizi bu medya devlerini ciddi biçimde zorlarken, Uzan ve Bilgin gruplarının ortadan kalkışına zemin hazırlar.

Ekonominin çökmesiyle birlikte medya grupları başlıca gelirlerini oluşturan reklam kaleminde önemli bir düşüşle karşılaşırlar. Ulusal reklam pazarının büyüklüğü yaklaşık 1 milyar dolardan aşağı yukarı 500 milyon dolara iner zira reklam gelirlerinin yüzde 80’inin kaynağı olan bankalar çökmektedir (Aydın, 2014, s. 133; Yesil, 2016, s 89). Dahası batan 25 bankadan 10 tanesi aynı zamanda medya sahibidir (Akser & Baybars-Hawks, 2012, s. 306; Sözeri, 2015, s. 11).

Hâl böyleyken batan bankaların borçları için varlıklarına el koyan TMSF bir anda ülkedeki üç büyük gazetenin, üç ulusal televizyonun ve bir dizi radyonun denetimini eline alarak, en büyük medya gruplarından birine dönüşür (Adaklı, 2010a, s. 561; Adaklı, 2010b, s. 77; Yesil, 2016, s. 83). TMSF’nin bu medya varlıklarının satışı için gerçekleştirdiği ihalelerle Türkiye pazarına yabancı sermaye girmeye başladığı gibi medya sektöründeki yerli oyuncular arasına yenileri katılır, mevcut yerlilerden bazılarıysa paylarını önemli ölçüde artırır.

Doğan Grubu’nun lideri Aydın Doğan gibi sektörün önemli isimleri ihalelerin gerçekleştirildiği 2005-2006 dönemine gelmeden önce hazırlıklara girişmiş ve mülkiyet sınırlamalarının kaldırılması için lobi faaliyetlerini yoğunlaştırmıştır (Yesil, 2016, s. 89). Aydın Doğan yasal bir boşluk sayesinde eskiden Uzan Grubu’na ait olan Star TV’yi TMSF’den almayı başarır (Adaklı, 2010a, s. 567; Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, ss. 72, 81; Yesil, 2016, s. 89). Böylelikle yasaya aykırı olsa bile Doğan Grubu, Kanal D ve CNN Türk gibi iki büyük ulusal kanalın yanına üçüncüsünü ekleyerek pazardaki baskın konumu güçlendirir (Adaklı, 2010a, s. 564).

Doğuş Grubu da TMSF’nin satışlarından faydalanarak sivrilir. Bankacılık ve otomotiv sektörlerinde faaliyet gösteren Doğuş Holding, 1999’da ülkenin eski ve saygın haber kanallarından NTV’yi bünyesine katmıştı. Sonrasında TMSF vasıtasıyla Kanal E’yi ve eskiden Uzanlara ait olan popüler müzik kanalı Kral TV’yi satın alır (Adaklı, 2010a, 564; Yesil, 2016,s. 89). Kanal E’yi sonradan ABD merkezli CNBC ile ortaklığa giderek ekonomi kanalı haline getiren Doğuş Grubu adını da CNBC-E olarak değiştirir. Doğuş Grubu, AKP’nin ikinci döneminde Doğan Grubu’ndan Star TV’yi aldığında pazar payını daha da artıracaktır.

TMSF vasıtasıyla Ciner Grubu da Türkiye medya sektöründe yeni bir oyuncu olarak sahneye çıkar. Enerji ve ulaştırma alanlarında faaliyet gösteren grup, ilk olarak 2005’te ülkenin ikinci büyük medya yapılanması konumundaki Sabah–ATV’yi TMSF’den alır. Eskiden Dinç Bilgin liderliğindeki Bilgin Grubu’nun elinde olan bu yapılanmanın ana omurgasını her ikisi de ulusal nitelikte olan Sabah gazetesi ve ATV kanalı oluştursa da, Ciner Grubu satışla birlikte irili ufaklı başka pek çok gazete, dergi ve radyoya da sahip olur. Ancak satış 2007’de TMSF tarafından iptal edilince, Ciner Grubu’nun başında bulunan Turgay Ciner bu kez hemen 1990’lı yılların sivrilen gazetecisi Ufuk Güldemir’in kurduğu HaberTürk televizyonunu, internet sitesini ve radyosunu satın alır. 2009 seçimlerinden önce de medya grubuna HaberTürk gazetesi katılır.

Sabah-ATV’nin el değiştirmesi Türkiye medyasının tarihi açısından önemli bir dönüm noktasıdır. Adaklı (2010a, s. 580), Turgay Ciner’in sonradan yargı yoluyla TMSF’nin Sabah-ATV satışını iptal etmesine gerekçe olan Dinç Bilgin ile yapılmış sözleşmenin geçersiz olduğunu ispatladığını ama yine de bu medya varlıklarının peşine düşmemeyi seçtiğini söyler. Bunun Sabah-ATV için TMSF ile yaptığı 10 yıllık borç anlaşmasından kurtulmasıyla, medyada var olmanın kurallarını artık öğrenmiş olmasıyla ve yeni medya organları için gereken personeli devşirecek konuma gelmesiyle ilişkili olabileceğini belirtir.

Bir başka önemli husus, Uzan Grubu’nun TMSF vasıtasıyla tasfiyesinin grubun başında bulunan Cem Uzan’ın Genç Parti’sinin 2002 seçimlerindeki başarısıyla ilişkilendirilmesidir (Adaklı, 2010a, s. 561-562). Buna göre yüzde 7 oy almayı başaran Cem Uzan’ı ve elindeki medya varlıklarını tehdit olarak gören AKP harekete geçmiştir. 2003 ortasına kadar bankacılık, medya, enerji ve futbol alanında önemli yatırımları olan Uzan Grubu’nun 200’den fazla şirketine el konur (Aydın, 2014, s. 134).

Yabancı sermayenin sektöre girişi

Büyüyen ekonomisi ve AB üyeliği perspektifiyle Türkiye yükselen bir pazar olarak uluslararası sermayenin ilgisini çekmeye başlar. Bu doğrultuda uluslararası şirketler TMSF’nin elindeki medya varlıklarına yatırım yapmaya başlarlar.

Kanadalı CanWest şirketi, TMSF tarafından el konulmadan önce Uzan Grubu’na ait olan Süper FM ve Metro FM radyolarını 2005’te düzenlenen ihaleyle satın aldıktan sonra 2006’da da Joy FM ve JoyTürk FM radyolarını portföyüne katar (Adaklı, 2010a, ss. 562, 564; Çam & Şanlıer-Yüksel, 2016, s. 72; Yesil, 2016, s. 83). Yasal olarak o dönemde yabancı bir yatırımcının birden fazla şirkette hisse sahibi olması mümkün olamasa da, CanWest yerel bir şirketle ortak girişim kurarak bunu aşmayı başarır, tıpkı sonrasında uluslararası medya devi Rupert Murdoch’un NewsCorp şirketinin 2006 yılında eskiden İhlâs Holding’e ait olan TGRT televizyonunu TMSF’den alırken yapacağı gibi (Yesil, 2016, s. 83; Adaklı, 2010a, ss. 579-580). Murdoch, aldığı televizyonun yayın çizgisini değiştirerek bir yıl sonra adını FOX TV yapar (Adaklı, 2010a, s. 588; Çam & Şanlıer-Yüksel, 2016, s. 80).

Bu dönemde ülkenin en büyük medya devi olan Doğan Grubu’nun uluslararası ortaklıkları artış gösterir. Öncelikle Doğan TV’nin yüzde 19,99’luk kısmının 2005’te 150 milyon dolara Deutsche Bank’a satıldığı açıklanır ama Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK) bu devire onay vermeyince bu kez de 2006’da Doğan Medya’nın yüzde 25’inin Alman medya devi Axel Springer’e satıldığı duyurulur (Adaklı, 2010a, ss. 568-569; Yesil, 2016, s. 83). Gelişmekte olan ülkelerde ortak yatırımlar konusunda anlaşan iki ortak birlikte Romanya Kanal D’yi kurarken, Doğan Grubu kendi yurtdışı yatırımlarını da sürdürür ve bu çerçevede 2007’de Rusya ve Doğu Avrupa reklam piyasasında hâkim olan Trader Media East şirketinin yüzde 67,3’ünü alır (Adaklı, 2010a, s. 569).

ABD’li fon yönetim şirketi Providence Equity Partner da aynı dönemlerde Türkiye’nin ilk dijital yayıncılık platformu Digitürk’ün yüzde 47 hissesini alır (Adaklı, 2010a, s. 579; Yesil, 2016, s. 83).

Medyadaki yabancı sermayeye yönelik sınırlamaların gevşetilmesi AKP’nin bu dönemdeki neo-liberal eğilimleri ve AB hedefiyle uyumludur. Öyle ki, AKP’li yöneticiler yerel medya patronlarının hâkim konumunu uygunsuz bulduklarını, bu kişilerin siyasilerle geliştirdikleri çıkar ilişkilerinin de sağlıksız olduğunu vurgulamaktadır (Yesil, 2016, s. 84). Tam bu noktada TMSF eliyle gerçekleştirilen satışlar medyada çeşitliliği sağlamanın ve rekabeti güçlendirmenin bir yolu olarak gösterilir. Bu aynı zamanda ilk döneminde henüz iktidarını sağlamlaştırmamış AKP’nin 1990’larda siyaseti yönlendirecek güce erişen yerli medya patronlarına karşı kendisini savunmasının bir yolu olarak da değerlendirilebilir.

AKP bu kapsamda medyadaki mülkiyet sınırlamalarını kaldırmak için harekete geçer ve bir yasa önerisi hazırlar (Yesil, 2016, s. 84). Yüzde 25’lik mülkiyet sınırlaması kaldırılacak ve yabancı yatırımcılar herhangi bir medya şirketindeki hisselerin yüzde 100’üne sahip olabilecektir. Buna karşılık yabancı yatırımcılar sadece bir ulusal medya şirketinde hisse sahibi olabilecekler ve yerel ya da bölgesel yayıncılıkla ilgilenmeyeceklerdir. Ayrıca pazardaki toplam medya kuruluşları içinde yabancıların sahip oldukları oran yüzde 25’i geçmeyecektir. AKP’nin önerisi 2005’te parlamentodan geçse de dönemin Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer’den döner (Adaklı, 2010a, s. 596; Yesil, 2016, s. 84; Yılmaz, 2016, s. 152). Bu doğrultudaki değişiklikleri gerçekleştirmek için AKP’nin kendi saflarından çıkardığı Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün 2011’deki onayını beklemesi gerekecektir.

2007-2013 döneminde medyada denetim arzusu

2007’de başlayan AKP’nin ikinci dönemi ilkinden çok farklıdır. Toplumsal mutabakatı önemseyen ‘savunmacı’ tutumun artık bir kenara bırakıldığını belirten Aydın (2014, s. 135), bu dönemde AKP’nin ve İslamcı müttefiklerinin – en başta Gülen Cemaati’nin – orduyu, yargıyı, akademiyi olduğu gibi medyayı da kendi idealleri doğrultusunda agresifçe yapılandırdıklarını belirtir.

Bu dönemden itibaren AKP mevcut anaakım medya kuruluşlarının yanında kendisine bağlı ‘yandaş’ medya organlarının serpilmesi için elinden geleni yapar, devlet imkânlarını seferber eder. AKP giderek tüm toplumsal alanlarda gücü elinde toplamaktadır ki, bunun sonucunda palazlandırdığı yeni medya kuruluşları da Aydın’ın (2014, s. 134) deyimiyle ‘yeni anaakım’ hâline gelirler. Sözeri (2015, s. 12) ise 1990’ların kudretli medya kuruluşlarının artık ya AKP’ye boğun eğme ya da varlıklarını tehdit eden cezalarla karşılaşmayı göze alma arasında sıkıştıklarını belirtir. Gerçekten de AKP’nin bu dönemde kendisine karşı bir çizgi izleyen Doğan Grubu’nu ağır biçimde cezalandırması ibreti âlemlik bir durum yaratmış ve tüm diğer medya patronları daha ‘uysal’ bir çizgiyi benimsemeye başlamıştır.

Dolayısıyla dönemin medya sermayesine ilişkin olarak öne çıkan iki olgu AKP medyasının doğuşu ve diğer medya kuruluşlarının AKP tarafından ‘terbiyesidir’. Raporun konusu açısından önem arz eden bir diğer husussa 2011’de çıkan yeni yasayla medyadaki mülkiyet ilişkilerinin kapsamlı biçimde yeniden düzenlenmesidir.

2007’nin AKP’nin medyaya yaklaşımında önemli bir dönüm noktası olduğu ve hükümetin bu tarihten sonra giderek baskıcı bir tavır aldığı dile getirilmektedir (Akser & Baybars-Hawks, 2012, s. 308; Yılmaz, 2016) ama bunu daha iyi anlamak için kısaca genel toplumsal konjonktüre değinmek gerekir. Aydın’ın (2014, s. 137) belirttiği üzere 2007 üç nedenle önemli bir yıldır; birincisi Genelkurmay Başkanlığı AKP’nin Abdullah Gül’ü Cumhurbaşkanı seçme girişimlerine karşı internet sitesinden e-muhtıra yayınlar, ikincisi AKP’yi kapatmak için dava açılır, üçüncüsü Nokta dergisinde 2003-2004 yıllarında ordu içinde bir grubun darbe planları yaptığı haberi yayınlanır.

Cumhurbaşkanlığı seçimi krize dönüşünce AKP erken seçim kararı alır ve 22 Temmuz 2007’de düzenlenen seçimlerde oylarını önemli ölçüde artırarak yüzde 46,7 ile 341 vekil çıkarır. AKP rakiplerine karşı önemli bir üstünlük sağlar. Artık medya patronları dâhil herkesin dikkate almak zorunda kalacağı biçimde hükümetin meşruiyeti/gücü açıkça ortaya konmuştur. Yaşananlardan çıkardığı sonuçla AKP bir yandan devleti diğer yandan toplumsal yaşamı yeniden şekillendirmeye girişir ki, döneme damgasına vuran Ergenekon ve Balyoz davalarıyla ordu, medya, akademi ve siyaset dünyası içindeki muhalif isimlerin darbecilik suçlamasıyla tutuklanmasına şahit olunur. Süreç içinde davalar ve soruşturmaların darbelerle alakası olmayan kişileri ve AKP muhaliflerini de hedef almaya başladığı eleştirileri yükselir ama hükümetin ve ‘yandaş’ medyanın bu eleştirilere yanıtı genellikle dile getiren kişileri ‘darbe yanlılığıyla’ suçlamak olur (“Ahmet Şık’a”, 2011; “Televizyonda ‘Ergenekoncu’ suçlaması”, 2012; Alan, 2015). Medyadaki mülkiyet yapısında gözlemlenen değişimler de böylesi bir hesaplaşma ve yeniden yapılandırma çerçevesi içinde gerçekleşmiştir.

Sabah-ATV’nin Çalık Holding’e satılması

Sönmez’in (2010, s. 98) ifadesiyle 2007 sonrası medyada gözlemlenen ‘iktidar yandaşı sahiplik’ değişiminde TMSF işlevsel bir araç olarak kullanılmıştır (Akser & Baybars-Hawks, 2012, s. 306; Sözeri, 2015, s. 11). TMSF vasıtasıyla gerçekleştirilen devirlerle muhaliflerce ‘yandaş medya’ ya da ‘havuz medyası’ olarak nitelendirilen AKP medyası belirginleşir ve ortaya Sabah-ATV’yi alan Çalık Grubu gibi yeni oyuncular çıkar.

Çalık Grubu’nun 2008’de Sabah-ATV’yi 1,1 milyar dolara TMSF’den alması AKP’nin medyaya kendi rengini verme çabalarında olgunluğa ulaştığının işareti olarak değerlendirilir (Adaklı, 2010a, s. 561). İhaleye sadece AKP lideri Recep Tayyip Erdoğan’ın damadı Berat Albayrak’ın yöneticilik yaptığı Çalık Holding girdiği gibi bu satış için şirkete 375’er milyon dolar kredi verenler de devletin kontrolündeki Vakıfbank ve Halk Bankası’dır (Sönmez, 2010, s. 91; Kaya & Çakmur, 2010, s. 537; Aydın, 2014, s. 134; Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 74; Sözeri, 2015, s. 12; Yesil, 2016, s. 90). Çalık Grubu’nun geri kalan miktarı Katarlı El Wasaeel şirketine yüzde 25 hisse satarak karşıladığı anlaşılır (Adaklı, 2010a, s. 583).

2007’de Çalık Holding’in Genel Müdürlüğü’ne getirilen Berat Albayrak’ın kardeşi Serhat Albayrak da 2008’de şirketin medya grubunun Yönetim Kurulu Başkan Vekilliği’ne getirilir. Üstelik Zaman gazetesi imtiyaz sahibi Ali Akbulut, Çalık Holding’in başındaki Ahmet Çalık’ın eniştesidir.

Tarafların ekonomik faaliyetleri de bağlantılıdır. Öncelikle tekstil alanında faaliyet gösterirken sonradan enerji, medya, telekomünikasyon, inşaat, pazarlama ve finans alanlarına giren Çalık Holding’in toplam varlıkları AKP döneminde önemli oranda artar (Adaklı, 2010a, s. 583; Adaklı, 2014, s. 134; Aydın, 2014, s. 134; Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 74). Satışın aleni bir şekilde AKP’ye yakın isimlere yapılmasından rahatsız olan Doğan Grubu’nun yayınlarında Çalık Holding’in İstanbul Metrosu, Samsun-Ceyhan Boru Hattı gibi dev projeleri ihalesiz aldığı vurgulanır (Adaklı, 2010a, s. 583; Aydın, 2014, s. 134). Muhalefetteki Cumhuriyet Halk Partisi’nden (CHP) bir vekilin o dönemde parlamentoda verdiği soru önergesiyle devlet bankalarından Çalık’a verilen kredinin hangi şartlarda geri ödeneceğini öğrenmek istemesi ‘ticari sır’ denilerek yanıtsız bırakılır (Sözeri, 2015, s. 12).

“Havuz medyası”nın doğuşu

2013 sonunda Sabah-ATV yeniden satışa sunulur. Adaklı (2014, s. 20), şaibeli ödeme yöntemiyle Sabah-ATV’yi Çalık’a ‘hediye eden’ hükümetin işler iyi gitmeyince yaptığı müdahaleyle bu dev medya grubunun Zirve Holding’e bağlı Kalyon İnşaat’a satışını gerçekleştirdiğini ve AKP’ye yakın ellerde kalmasını sağladığını belirtir.

İşlerin iyi gitmemesinin en net göstergesi ise düşen reklam gelirleri ve zararına satıştır. 2011’in ilk üç aylık döneminde reklam gelirleri 92 milyon lira olan ATV’nin bu kazancı 2012’nin aynı döneminde yüzde 37’lik bir düşüşle 62 milyon lira olur (Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 74). Keza, 2013 sonundaki yolsuzluk skandalından sonra internete sızan dinleme kayıtlarında Sabah-ATV’nin 630 milyon dolara satıldığı belirtilmektedir ki, buna göre Çalık zararına olsa bile medya varlıklarını elinden çıkarmaktadır (Sözeri, 2015, s. 15).

Sabah-ATV’nin 2014’teki satışı için AKP’ye yakın iş adamları tarafından sermaye havuzu oluşturulduğu iddiaları muhalefetteki siyasetçiler tarafından da sorgulansa da bu yöndeki tartışmaların genişlemesi çeşitli girişimlerle engellenir.

Dolayısıyla Kalyon Grubu zarar eden bir işletmeyi almıştır ama Çam ve Şanlıer-Yüksel (2015, s. 75) ile Sözeri (2015, s. 15) bu kaybın nasıl telafi edildiğine dair bazı bilgiler sunar. Buna göre Kalyon İnşaat devletten önemli ihaleler almaktadır ki, bunların en başında da İstanbul’daki üçüncü havaalanı inşaatı ve Çanakkale-Ezine-Ayvacık Yolu vardır. Bunun dışında çeşitli altyapı ve otoyol ihaleleri yine bu şirkete gitmektedir. Diğer medya grupları gibi Kalyon Grubu da enerjiye yatırım yapmış ve üç hidroelektrik santrali kurmuştur. Son 10 yıl içinde İstanbul’daki metrobüs, Taksim Yayalaştırma Projesi ve Bakırköy Adliye Binası gibi önemli ihaleler de Kalyon İnşaat’ın olmuştur.

Sabah-ATV’nin satışına dair internete sızdırılan yasadışı dinleme kayıtları AKP’nin medya stratejileri hakkında daha fazla bilgi verdiği gibi Türkiye tarihine ‘havuz medyası’ tabirini ekler. Kayıtlardan, AKP lideri Erdoğan’ın medyanın denetimini çok önemsediğine, Time Warner ve NewsCorp gibi uluslararası devler ilgilense bile Sabah-ATV’nin denetimi için kişisel olarak devreye girdiğine, AKP’li yöneticilerin medya grubunun ‘dostlara’ devri için kendilerine yakın iş adamlarından bir sermaye havuzu oluşturmalarını istediğine, Sabah-ATV kâr etmezse havuza para koyan iş adamlarına ihale sözü verildiğine dair iddialar çıkacaktır (Sözeri, 2015, s. 12; Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 75; Yesil, 2016, s. 118).

Albayraklar ve medya

Çalık Grubu’nun medya birimlerinde sorumlu olmadan önce Serhat Albayrak 2006’da Ethem Sancak’ın denetimindeki Star Medya Grubu’nda Genel Müdür’dü (Adaklı, 2010a, s. 582). Daha da önemlisi Albayrak kardeşlerin babası Sadık Albayrak Yeni Şafak gazetesinin sahibidir.

Başından beri AKP iktidarını destekleyen Yeni Şafak gazetesine ek olarak Albayrak Grubu sonradan TVNET kanalını da kurar (Adaklı, 2010a, s. 585; Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 78). İnşaat, sanayi, lojistik, hizmet ve futbol sektörlerinde yatırımları bulunan grup İstanbul ve Ankara’daki neredeyse tüm sayaç okuma işlerini üstlenir, Tümosan Traktör ve Motor Fabrikası ile Savunma Bakanlığı’ndan Altay Tankı’nın üretim ihalesini alır, Hava Kuvvetleri Komutanlığı’ndan ilk yerli uçak çeker Rahvan için motor üretimi ihalesini kazanır ve yine devletten hızlı tren üretim ihalesini alır (Adaklı, 2010a, s. 585; Sözeri, 2015, s. 15).

Star Grubu’nun seyri

Eskiden Uzan Grubu’na ait olan Star gazetesi TMSF tarafından el konulduktan sonra 2006’da 19,5 milyon dolarlık muhammen bedelin epey altında bir fiyata – 5 milyon 150 bin dolara – Kıbrıslı iş adamı Ali Özmen Safa’ya satılır (Adaklı, 2010a, ss. 564, 585-586; Çam ve Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 72; Sözeri, 2015, s. 13). Satış bedeline ilişkin eleştiriler karşısında TMSF teklifini artırmasını isteyince Safa 3 milyon dolar daha ödemeyi kabul eder. Safa ayrıca Gülen Cemaati’nin medyadaki amiral gemisi Zaman gazetesinin kurucularından olan ve 2000’e kadar adı imtiyaz sahibi olarak geçen Alaaddin Kaya’yla ortaktır ve satışın ardından Star’ın başına o geçer. Ancak Kaya, Star’ın Gülen Cemaati’yle ilişkisini kuran tek isim olmayacaktır (“Rixos Otelleri’nin”, 2016).

Yukarıdaki ismi geçen araştırmacılar, satıştan bir yıl sonra dönemin Futbol Federasyonu Başkanı Hasan Doğan ile Ethem Sancak’ın gazeteye ortak olduklarını, Safa’nın sonradan ortaklıktan ayrıldığını, Doğan’ın ölümünün ardından medya grubunun tamamen Sancak’ın denetimine geçtiğini, onun da 2009’da Rixos otellerinin sahibi Fettah Tamince ile ortaklık kurduğunu ama 2010 sonbaharında hisselerini AKP yönetiminden Tevhit Karakaya’ya satarak medya sektöründen çıktığını belirtirler.^[1]

1980 öncesi sol siyaseti benimseyen ve 1987’de Hedef Grubu’yla ilaç dağıtım piyasasında yer edinmeye başlayan Ethem Sancak, 2008’de medyaya girmesinin tek nedeninin AKP hükümetini desteklemek olduğunu açıkça ifade eder ki, bu dönemde Erdoğan’ın eski danışmanı Akif Beki’nin Star’da yazmaya başladığını görürüz (Adaklı, 2010a, s. 586; Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 72; Yesil, 2016, s. 90). Kendisini açıkça ‘Erdoğan aşığı biri’ olarak tanımlayan Sancak’ın denetimindeki Star Medya Yayıncılık A.Ş. bir süre sonra Kanal 24 isminde bir televizyona da sahip olur.

Sancak ailesinin Star Grubu’yla bağı kopmaz. 2013’te Azeri petrol şirketi Soccar, grubun yüzde 50 hissesini Tevhit Karakaya’dan alır ama bir yıl sonra diğer ortak Fettah Tamince ile birlikte aldığı hisseleri Ethem Sancak’ın yeğeni Murat Sancak’a devreder (Sözeri, 2015, s. 13; Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 13).

Cemaat medyasının serpilmesi

AKP ile ortaklığın işlediği dönemde Gülen Cemaati’nin medya kuruluşları önemli gelişme kaydederler. Cemaatin medya yapılanması çok geniş olmakla birlikte çok parçalıdır ama bu yapıda kökeni 1980’lere dayanan Feza Grubu ile 1990’larda temeli atılan Samanyolu Grubu öne çıkar. Medya alanındaki bir diğer önemli cemaat aktörüyse AKP döneminde sektöre giren Koza-İpek Grubu’dur.

Gülen Cemaati’nin ana yayın organı Zaman gazetesini bünyesinde barındıran Feza Gazetecilik, Cihan Haber Ajansı, Aksiyon dergisi, Turkish Review, Yeni Bahar dergisi gibi medya varlıklarının da sahibidir (Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 75). 2006 sonrasında grubun Irmak TV’yi açtığını ve Today’s Zaman diye İngilizce gazete çıkardığını görürüz (Yesil, 2016, s. 91). Zaman gazetesi AKP’nin bu ikinci dönemi boyunca Türkiye’nin en çok satan gazetesi olduğu iddiasında bulunur ve belli bir reklam gelirine ulaşır ama gazetenin abonelik satışlarının aslında karşılıksız olduğu ve cemaatin gazeteyi üyelerine ücretsiz dağıttığı belirtilir (Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 75).

Cemaat medyasının televizyon ayağındaki Samanyolu Grubu’ysa yeni tematik kanallar açmaya başlar; Samanyolu Haber, Yumurcak TV, Mehtap TV, Tuna Alışveriş gibi kanalların yanında ABD’de Ebru TV, Azerbaycan’da Hazar TV ve Afrika’da Samanyolu TV yayına başlar (Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 76; Yesil, 2016, s. 91).

Koza-İpek Grubu’ysa 2005’te aldığı Bugün gazetesinin yanına 2008’de KanalTürk televizyonunu ekler (Adaklı, 2010a, s. 588; Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 78; Yesil, 2016, s. 90). Koza-İpek Grubu AKP iktidarı boyunca genişler; başlangıçta davetiyeler, kartpostallar, bloknotlar, takvimler ve ajandalar üreten holding sonradan madencilik işine girer ve özel bir üniversite kurar (Adaklı, 2010a, s. 588-589).

Taraf gazetesi çeşitli açılardan aykırı bir örnektir. Öncelikle askeri vesayetle hesaplaşmayı amaç edinen gazetenin başında Ahmet Altan ve Alev Er gibi cemaatten değil soldan gelen isimler vardır. Bunların arasında sonradan katılan Alper Görmüş de darbe planlarını içeren günlüklerin yayınlandığı sırada Nokta dergisinin yönetimindeydi (Adaklı, 2010a, s. 589). AKP lideri Erdoğan 2008’de bir habere ilişkin olarak Genelkurmay’dan yana tavır alınca Taraf hükümete cephe almaktan çekinmez ve ‘Paşasının Başbakanı’ manşetini atar. Ardında Sabah gazetesi, borç karşılığı bastığı Taraf’ın satış ve ilan gelirlerinden baskı ücreti kesmeye başlar, kamu ilanları kesilir.

TMSF yeniden

TMSF’nin iktidar yanlısı medyanın biçimlenmesindeki rolü 2013’te devam etmektedir ki, bunu Çukurova Grubu’nun elindeki medya varlıklarının devrinde görürüz. Borç yükü altındaki Çukurova Grubu bu tarihte elindeki Show TV, Akşam gazetesi, Digitürk, SkyTürk 360, Lig TV ve Alem FM gibi medya varlıklarını inşaat şirketlerinden oluşan Kolin-Liman-Cengiz ortaklığına satmak isteğini TMSF’ye bildirir ve bu isteği kabul görür (Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 81). İlerleyen dönemde TMSF satış için Akşam gazetesine, Show TV’ye ve SkyTürk 360 haber kanalına el koyar.

İş adamı Ethem Sancak’ın AKP’ye yakınlığı Mayıs 2017’deki kongrede parti yönetimine girmesiyle taçlanır.

Ancak işler istendiği gibi gitmez; satışın duyurulması üzerine Limak alışverişten cayar (Adaklı, 2014, s. 21). Bunun üzerine Ethem Sancak medyaya dönüş yapar ve 2013’te Show TV dışındaki Çukurova Grubu’na ait medya varlıklarını 62 milyon dolara alır (Sözeri, 2015, s. 13; Yılmaz, 2016, s. 150). Show TV ise Ciner Grubu’na satılır. İlginç olan bu satışların ihaleye çıkılmadan yapılmasıdır (Sözeri, 2015, s. 13; “Böyle İhale”, 2014).

Medyada reklam ve yönetim:

İktidarın medyada kendine yakın grupları destekleme yollarından biri de devlet kurumlarının ilanları ve reklamlarıdır (Adaklı, 2014, s. 19; Yesil, 2016, s. 90). Örneğin devlete ait Halkbank, 2012’de reklam harcamalarının aslan payını Star gazetesi ve Kanal 24 televizyonuna ayırır ve milyonlarca liralık sponsorluk sözleşmeleri imzalar. Nielsen’s AdEx’in verilerine göre 2014’ün ilk yarısında devletten en fazla reklam alan üç gazete Sabah, Star ve Milliyet’tir. Muhalif konumdaki gazetelerse kamu ilanlarından ve reklamlarından mahrum bırakılmaktadır.

Avantajlı muamele gören medya kuruluşlarının muhalif isimleri uzaklaştırdığını, yazar ve yönetim kadrosuna ‘güvenilir’ isimleri getirdiğini görürüz. AKP lideri Erdoğan’ın akrabası Serhat Albayrak’ın yöneticilik yaptığı şirket tarafından çıkartılan Star gazetesi bunun açık örneklerindendir; TMSF’den yapılan devirden sonra Erdoğan’ın danışmanları arasında yer alan/almış Akif Beki, Yiğit Bulut ve Yalçın Akdoğan gibi isimler burada yazmaya başlar (Yesil, 2016, s. 91). 2013’e gelindiğinde TMSF’nin artık devir beklemeden kendi başına yönetim ve yazar kadrosunu değiştirdiğini görürüz; muhalifleri işten çıkartan TMSF Akşam gazetesinin başına eski bir AKP’li vekili getirir (“Akşam’da Küçükkaya”, 2013; Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 81).

İki örnek ise bize AKP’ye yakın medya yöneticilerinin nitelikleri ve faaliyetleri hakkında bilgi verir; bunlardan biri İbrahim Eren, diğeriyse Mehmet Fatih Saraç’tır. AKP liderinin oğlunun liseden arkadaşı olan Eren önce ATV’de yönetici koltuğuna oturur, ardından kamuya ait Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu’nun (TRT) yönetiminde yer alır ve nihayet 2017 Temmuz’unda Genel Müdür olarak kurumun başına geçer (Yesil, 2016, s. 91; “Bilal Erdoğan’ın”, 2017). Onun döneminde TRT’de Diriliş, Abdülhamit, Filinta gibi Osmanlı tarihini yücelten, muhafazakâr değerleri merkezine alan diziler öne çıkmaya başlar ve hükümetin görüşlerini dünyaya aktarmayı amaçlayan TRT World kurulur (“Bilal Erdoğan’ın”, 2017).

Adaklı (2014, ss. 21-22) ve Yesil (2016, s. 117) Ciner Grubu’nun üst düzey yöneticilerinden Saraç hakkında ayrıntılı bilgi verirler. AKP’nin girişimleriyle Saraç önce Turgay Ciner’in 2012’de aldığı Kasımpaşa Spor Kulübü’nde, ardından hem medya grubunda hem de holding yönetiminde koltuk sahibi olur. Saraç, AKP lideri Erdoğan’ın eski danışmanı Cüneyt Zapsu ile ucuz alışveriş zinciri BİM’i, Turgay Ciner ile de UCZ Mağazacılık Ticaret A.Ş.’yi kurmuştur. Kardeşi Yekta Saraç ise Erdoğan tarafından Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı’na getirilir.

Doğan Grubu Vak’ası:

AKP iktidarı, kendisine muhalefet edenlere neler yapabileceğini Doğan Grubu’yla 2008’den sonra girdiği çekişmede olanca açıklığıyla gösterir. Ağır cezalarla karşılaşan Türkiye’nin bu en büyük medya grubu, varlığının tehlikeye girdiğini görünce AKP’yle uzlaşmak zorunda kalır.

Oysa 2007 sonuna kadar Doğan Grubu için işler iyi gitmektedir (Adaklı, 2010a, ss. 570-571); uluslararası yatırımlarına hız veren şirket Türkiye’nin bir başka önemli gazetesi olan Vatan’ı Rekabet Kurulu’nun (RK) iki yıl içinde elden çıkarma şartıyla bünyesine katar, Türkiye’de dijital yayıncılık alanına hâkim Digitürk’e rakip olmak için 2007’de D-Smart’ı çıkartır ve teknolojik destek konusunda Rupert Murdoch’un şirketlerinden biriyle anlaşır. 2008 başında toplam gazete tirajının yüzde 34’ünü, televizyon reytinglerinin yüzde 23’ünü ve reklam gelirlerinin yüzde 43’ünü denetleyen Doğan Grubu ülkenin en büyük medya grubudur (aktaran Aydın, 2014, s. 135).

Gidişat 2008’de patlayan bir yolsuzluk skandalıyla değişmeye başlar. Türkiye’de faaliyet gösteren Deniz Feneri Derneği’nin Almanya merkezli bir başka kolu daha vardır ve burası Alman savcılarca soruşturulmaktadır. Deniz Feneri e.V’nin Almanya’daki Türkiye kökenlilerden topladığı paraları Türkiye’ye aktardığı ve usulsüzce kullandığı, paraların bir kısmının hükümet yanlısı Kanal 7’nin Genel Müdürü Zekeriya Karaman’ın kurduğu Beyaz Holding’e gittiği, televizyonun bu paralarla kurulduğu, dönemin RTÜK Başkanı Zahit Akman’ın ilgili şirketlerin yönetiminde ve pay sahibi olduğu Doğan Grubu’na bağlı gazete ve televizyonlarda dile getirilir (Adaklı, 2010a, 79).

İddialar karşısında AKP lideri Erdoğan’ın tepkisi serttir. Doğan Grubu’nun yalan yaydığını belirterek taraftarlarından boykot etmelerini ister (Akser & Baybars-Hawks, 2012, s. 311; Yesil, 2016, s. 92). Ardından grupla ilgili bazı bilgileri açıklama tehdidinde bulunur ki, bunun üzerine Doğan Grubu gazete ve televizyonları bu kez AKP’yi ‘şantajcı’ ilan ederler (Adaklı, 2010a, 571). Erdoğan ardından yayınlarının gerekçesi olarak Doğan Grubu’nun İstanbul’daki Hilton arazisinde değişiklik yapmasına izin verilmemesini, grubun Ceyhan’daki rafineri projesinin ve CNNTürk’ün karasal yayın talebinin reddedilmesini gösterir (Adaklı, 2010a, s. 572; Kaya & Çakmur, 2010, s. 532; Akser & Baybars-Hawks, 2012, s. 311; Aydın, 2014, s. 135). Keza Erdoğan, Aydın Doğan’ın kâğıt kaçakçılığı yaptığı gerekçesiyle Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) tarafından incelendiğini açıklar (Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 82).

Aydın Doğan, AKP ile uzlaşmak için onca taviz vermesine rağmen sık sık hükümet yanlısı gazetelerin hedefi olmaktan kurtulamaz.

Bir süre sonra Maliye Bakanlığı Doğan Grubu’na varlığını tehdit edecek düzeyde ağır cezalar keser. 2009-2010 döneminde ilk olarak 500 milyon dolar, ardından da 3,5 milyar dolar vergi cezası kesilir ki, bunun aslında grubun toplam varlıklarının değerine denk olduğu ileri sürülmektedir (Çarkoğlu & Yavuz, 2010, s. 618; Kaya & Çakmur, 2010, s. 532; Adaklı, 2010b, s. 79; Adaklı, 2014, s. 19; Aydın, 2014, s. 135; Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 82; Yesil, 2016, s. 91). Uluslararası basın kuruluşları ve deneyimli gazeteciler cezanın muhalif yayınlar yüzünden geldiğini dile getirseler de vergi kaçırıldığını vurgulayan hükümet aslında Doğan Grubu’nu hedef tahtasına oturtarak tüm diğer medya patronlarına da gücünü göstermiş ve çizgiyi aşmayın mesajı vermiştir (Yesil 2016, s. 92; Aydın, 2014, s. 135).

AKP ile çatışmasından büyük yara alan Doğan Grubu önemli tavizler verir (Kaya & Çakmur, 2010, ss. 532-533; Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 87; Yesil, 2016, s. 92). Bir yandan mahkemelere itiraz ederek uzun yasal ve teknik müzakerelere girilirken, diğer yandan AKP liderini yatıştırmak için Aydın Doğan holding yönetiminden istifa eder. Grubun amiral gemisi Hürriyet gazetesini 20 yıldır yöneten Ertuğrul Özkök koltuğunu devreder. 2010-2011 döneminde grubun muhalif gazetesi Gözcü kapatılırken, muhalif yazarlar Hürriyet ve Radikal’den kovulur, Vatan ve Milliyet gazetelerinin yanı sıra Star TV satılır. Denge arayan yeni strateji kapsamında Zaman gazetesi editörlerinden Eyüp Can Sağlık Radikal’in başına getirilirken, Erdoğan’ın eski danışmanı Akif Beki de Hürriyet’te yazmaya başlar (Aydın, 2014, s. 135; Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, ss. 83, 87; Adaklı, 2010b, ss. 79-80).

AKP ile çatışmanın ardından Doğan Grubu’nun en kârlı şirketi Petrol Ofisi A.Ş. (POAŞ) de elden gider ki, buna çokça vurgu yapılır (Adaklı, 2010a, s. 567; Adaklı, 2010b, s. 79; Aydın, 2014, s. 134). Buna göre 1979’da Milliyet’i alarak medyaya giren Doğan Grubu aslında asıl kârını enerji sektöründeki POAŞ’tan sağlıyordu ki, bu şekilde 2001 krizini bile görece daha az sarsılarak atlatmayı başarmıştı. 1990’lardaki özelleştirmelerde POAŞ’ın mülkiyetine ortak olan grup 2005’te İş Bankası’na ait hisseleri de alarak şirketinin tamamına sahip olmuştu. Ancak vergi cezalarının ardından POAŞ’ı Avusturya kökenli OVM’ye satmak zorunda kalır.

AKP’nin bu dönemde izlediği siyaset nedeniyle Türkiye medyasında ve toplumundaki kutuplaşma artarken Doğan Grubu’na yönelik bu uygulamalar farklı tepkilerle karşılaşır ki, bu aslında ülkede siyaset-medya ilişkisinin ne kadar sorunlu olduğunu göstermektedir. AKP yanlısı gazeteciler aslında Aydın Doğan’ın basın özgürlüğüne vurgusunun yersiz olduğunu çünkü yolsuzlukları ortaya çıkarmak için değil, medya gücünü 1990’lardaki gibi hükümetten tavizler koparmak üzere kullanamadığı için sızlandığını belirtirler (Yesil, 2016, s. 93).^[2] Gerçekten 1990’larda hükümetlerin zayıf koalisyonlardan oluştuğu dönemde Doğan Grubu önemli tavizler kazanıyordu ama AKP’nin güçlü hükümet yapısı buna izin vermiyordu.

Anaakımın uysallaştırılması:

Kendisine karşı koyanlarının başına gelebilecekleri Doğan Grubu’na yönelik icraatlarıyla ortaya koyan AKP’nin bu kapsamdaki diğer anaakım medya gruplarına yönelik tavrını anlamak açısından Demirören Grubu’nu incelemek fikir vericidir.

AKP ile çatıştıktan sonra Aydın Doğan, Milliyet ve Vatan gazetelerini Demirören ve Karacan grupları ortaklığına satmak zorunda kalır ama bu gazeteler 2012’de tamamen Erdoğan Demirören’in yöneticiliğindeki Demirören Grubu’nun denetimine girer (Sözeri, 2015, s. 12; Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 80). 2013’de İmralı görüşmelerinin zabıtlarının Milliyet‘te yayınlanması iktidarı rahatsız eder. Bu tarihlerde AKP lideri kamuya açık alanlarda yapılan haberciliği yerden yere vururken, Milliyet’te yazan deneyimli gazeteci Hasan Cemal, hükümet için ne kadar rahatsız edici olursa olsun doğru haberler yayınlamanın hak olduğunu savunur. Bir süre sonra Hasan Cemal Milliyet’ten kovulur. Bu süreçten sonra Demirören Grubu önemli ihaleler alır; enerji ve inşaat sektörlerinde büyüyen grup İstanbul Zeytinburnu’ndaki üçüncü limanın projesi Zeyport’un içinde yer almaktadır (Sözeri, 2015, s. 16).^[3]

AKP’nin ‘uysallaştırdığı’ bir diğer anaakım medya kuruluşu Doğuş Grubu’dur ama buradaki süreç 2013’teki Gezi Parkı Protestoları sırasında kristalize olduğundan ilerleyen bölümlerde daha fazla bilgi verilecektir. Ancak bunun öncesinde – 2011-2012 yıllarında – AKP’nin patronlar aracılığıyla gazetecilere yönelik baskısı şiddetlendiğinde Doğuş Grubu’nun kanalları da bundan nasibini alır. Gruba ait NTV kanalı Türkiye’nin önemli gazetecileri arasında yer alan Banu Güven, Can Dündar ve Ruşen Çakır’ın işine son verir. Dündar yaşananları Türkiye medyasında ‘toptan bir temizlik’ yapıldığı şeklinde yorumlayarak kovulanların kendilerine yeni yerler bulmalarının zor olacağını söylerken, Güven de artık haber merkezlerinde otosansürün hüküm sürdüğünü vurgular (Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 81; Yesil, 2016, s. 94). Keza, NTV haber kanalı çizgisinden kayarak daha fazla eğlence programı vermeye başlar.

Dolayısıyla AKP’nin doğrudan medya kuruluşlarının kadrolarına ve yayın çizgilerine müdahale ettiğini, bu işi en başta partinin lideri Erdoğan’ın yürüttüğünü söyleyebiliriz. Zaten kendisi 2010’da açıkça TBMM’deki grup toplantısında medya patronlarına “Parasını sen veriyorsun, yazarına sahip çık. Yazdırma, gönder!” demiştir (Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 87).^[4] Erdoğan 2011’de de terör ve şiddet olaylarının haberleştirilmesinde ‘duyarlılık’ talep edince pek çok medya kuruluşu buna uymakta beis görmemiştir (Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 71).

Reyting tartışmaları:

Medyanın en önemli gelir kalemi reklam olduğundan Türkiye medyasının yeniden biçimlendirildiği bu dönemde reytinglerin tartışılması kaçınılmazdır. AKP yandaşları medyaya onca yatırım yapmalarına rağmen sürekli zarar etmelerini aslında bu işi hükümete destek için yaptıklarını söyleyerek sineye çekerken, Doğan Grubu – üstündeki baskıya rağmen – hâlâ reklam gelirlerinin aslan payını toplayarak medyadan kâr etmektedir. Zaman gazetesinin nüshalarını bedava dağıtarak tirajını şişirdiği iddiaları (Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 85) epeyce eski olmakla birlikte sonradan televizyonlara ilişkin reytingler de tartışma konusu olur (“Türkiye’de reyting”, 2008; Adaklı, 2010a, s. 584).

AKP’ye yakın gazetecilerden Mustafa Karaalioğlu (2012) tartışmaların iyice alevlendiği 2011-2012 döneminde kaleme aldığı ‘Reklam Bütçeleriyle Korunan Eski Medya Düzeni’ başlıklı yazısında reyting ve tiraj ölçümlerinin AKP’nin yarattığı yeni Türkiye’ye göre yapılmadığından yakınır, Koç ve Sabancı gibi büyük holdinglerin reklam bütçelerini Türkiye’de hiçbir değişim olmamış gibi kullandıklarını söyler. Karaalioğlu şöyle yazmaktadır; “Demokrat ve yenilikçi medya’nın her bir 50 bin tirajının alabildiği ilan Eski Türkiye medyasının aynı tirajına karşılık gelen ilandan çok daha az seviyededir. Ya da eski Türkiye medyasının ürettiği 1 puan reytingin aldığı reklam, demokrat-muhafazakâr sermayeye ait bir televizyon kanalının ürettiği aynı reytingin aldığı reklamdan hep daha az olmaktadır”.

Reyting tartışmalarının bir de kriminal yönü vardır. Türkiye’de reyting ölçümleri 1989’dan beri ABD’de ve Avrupa’nın pek çok ülkesinde faaliyet gösteren AGB Nielsen tarafından gerçekleştirilirken, şirketin ölçümde kullandığı panelde yer alan 2224 haneden 1100 tanesinin adres bilgilerinin sızdırıldığı savcılıkça tespit edilince Televizyon İzleme Araştırmaları Anonim Şirketi (TİAK) 20 Aralık 2011 itibarıyla AGB Nielsen ile çalışmalarını durdurur ve sonrasında TNS ile anlaşır (Yalçın, 2015; Maviş, t.y). OdaTV davasından tutuklanan muhalif gazeteci Soner Yalçın (2015) söz konusu değişimin 3,8 milyar dolarlık reklam pastasını biçimlendirmek üzere Gülen Cemaati’nin polis ve medyadaki mensuplarınca tasarlandığını, AGB Nielsen’in kovulmasından sonra gelen şirketin cemaatin kontrolünde olduğunu ve yeni deneklerin cemaat üyeleri arasından seçildiğini ileri sürer.

Yayıncılığa yeni yasal düzenleme

Yerli ve yabancı sermaye medyadaki mülkiyet sınırlamalarının kaldırılması için uzunca bir süre uğraşır ve Türkiye’deki sektörün yapısını önemli ölçüde değiştiren 2011 tarihli ve 6112 sayılı ‘Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanunu’ ile amacına bir ölçüde ulaşır.

AB’nin 2007 tarihli Görsel-İşitsel Medya Hizmetleri Direktifi ile uyum sağlamak üzere müzakere sürecinin bir parçası olarak hazırlanan yeni kanun eskisine göre fazlasıyla sermaye dostudur; radyo-televizyonunun kamu hizmeti işlevine hiçbir özel vurgu yapmazken, ticari boyutu kapsamlıca ele alır (Sümer & Adaklı, 2007, s. 143).

Yeni kanun ayrıca mülkiyete dair yeni düzenlemeler getirmektedir (Sümer & Adaklı, 2007, ss. 150-152). Buna göre kanunda “Bir gerçek veya tüzel kişi doğrudan veya dolaylı olarak en fazla dört karasal yayın lisansına sahip medya hizmet sağlayıcı kuruluşa ortak olabilir” ifadesi geçmiş dönemin yasalara aykırı kurulan ‘illegal’ mülkiyet yapısını meşrulaştırmakta ve tekelleşmeye kapı aralamaktadır. Keza, “… birden çok medya hizmet sağlayıcıya ortaklıkta bir gerçek veya tüzel kişinin doğrudan veya dolaylı hisse sahibi olduğu medya hizmet sağlayıcı kuruluşların yıllık toplam ticarî iletişim geliri, sektörün toplam ticarî iletişim gelirinin yüzde otuzunu geçemez” ifadesiyse şüphelidir çünkü sektörün toplam ticari gelirinin nasıl hesaplanacağı belirsizdir.^[5] Yeni kanunla bir kişinin veya şirketin hisselerine sahip olabileceği medya kuruluşu sayısı ikiden dörde çıkarken, ayrıca medya kuruluşlarındaki yabancı sermaye oranı da yüzde 25’ten yüzde 50’ye çıkartılır (Yesil, 2016, s. 85; Yılmaz, 2016, s. 157).

Bunun yanında yeni kanun önemli bir değişikliği daha getirir. 3984 sayılı eski kanun medya şirketlerinin kamu ihalelerini katılmalarını önlerken, bütün büyük oyuncuların lobi yapmasıyla çıkan yenisi bu yoldaki sınırlamayı ortadan kaldırır (Adaklı, 2014, s. 20; Sözeri, 2015, s. 14).

2013-2016 Döneminde iktidar ve medya krizleri

AKP iktidarı iki ciddi kriz yaşadığından 2013 bir dönüm noktasıdır. Öncelikle Haziran başında İstanbul Taksim’deki Gezi Parkı’nda alışveriş merkezi inşasına karşı bir avuç aktivistin başlattığı direniş polisin sert müdahalesinin ardından ülke çapında milyonlarca kişinin katıldığı ve AKP’nin baskıcı bir hâl alan politikalarını protesto ettiği kitlesel sokak gösterilerine dönüşür. Gösterilerin dış mihrakların yönlendirmesiyle gerçekleştiğini ve hükümeti devirmeyi amaçladığını öne süren AKP yönetimi çareyi polis şiddetini artırmakta bulur ve belli bir süre sonra gösteriler bastırılır (“Erdoğan: Faiz lobisinin”, 2013; “SPK raporu”, 2015).

İkinci önemli krizse yılın son günlerinde – 17 Aralık’ta – patlak veren yolsuzluk soruşturmasıdır. Soruşturma kapsamında bazı bürokratlarla birlikte AKP’li üç bakanın oğlu tutuklanır. Sonrasında baskınlarla ilgili şoke edici ayrıntılar basında yer alır. Yolsuzluk skandalıyla ilişkili bazı telefon dinlemelerinin kaydının anonim hesaplardan internete aktarılması AKP üzerindeki baskıyı iyice artırır. Bu kayıtların bazıları yolsuzluk iddialarını doğrular niteliktedir.

AKP hükümeti yolsuzluk soruşturması ve dinleme kayıtlarının toplanmasından bir dönem ortak olduğu ama sonradan çatışmaya başladığı Gülen Cemaati’nin yargı ve emniyetteki üyelerini sorumlu tutar. Kayıtların sahte olduğunu ve soruşturmanın da hükümeti itibarsızlaştırarak devirmeye yönelik bir darbe girişim olduğunu öne sürer (“Turkey PM Erdogan”, 2014).

Krizler ve meşruiyet bunalımı AKP’nin hegemonyasını sarsar. AKP’nin yanıtı toplumsal planda dolaşımda olan fikirler ve haberler üzerindeki baskıyı iyice şiddetlendirmek, medya kuruluşlarını daha fazla yönlendirmek ve yolsuzluk skandalından sorumlu tuttuğu Gülen Cemaati’nin medyasını ortadan kaldırmak olur. Kitle iletişimi üzerinde son derece sıkı bir denetim kuran AKP iktidarı, muhaliflerin internete yönelmeleri üzerine artık bu alanı da sıkıca düzenlemek için girişimlerini hızlandırır.

Gezi sürecinde medya

Gezi Parkı Protestoları sürecinde AKP iktidarının medya üzerindeki baskısı belirginleşir. Hükümetle ters düşmekten korkan anaakım medya kuruluşlarının patronları, sahip oldukları gazetelerde ve kanallarda son dönem Türkiye tarihinin bu en kitlesel gösterilerinin yer almasına izin vermezler. Doğan Grubu’na ait CNN Türk ve Doğuş Grubu’na bağlı NTV gibi köklü haber kanalları bile milyonlar sokaklarda AKP’yi protesto ederken penguen belgeselleri ya da yemek programları gibi konuları ekrana yansıtırlar (“Gezi Direnişi’nde”, 2014; “Konda’nın Gezi”, 2014). Öyle ki, İstanbul’daki ulusal kanallarda görev yapan gazeteciler olayları yabancı yayın kuruluşlarından izlemek zorunda kaldıklarını itiraf ederler (Yesil, 2016, s. 111).

Bu dönemde anaakım medyaya hâkim olan korku ve işbirliği Doğuş ve Ciner gruplarında gözlemlenebilir. Göstericilerin NTV binası önüne gelerek ‘Satılmış Medya’ sloganları atması üzerine Doğuş Medya Grubu’nun CEO’su Cem Aydın izleyicilerine haksızlık ettiklerini kabul eder ve olayları aktaracakları sözü verir ama birkaç gün içinde kendisi istifa etmek zorunda kalır. Doğuş Grubu, Gezi Parkı’na dair özel sayı basan NTV Tarih dergisini bile kapatır. Ciner Grubu’na ait HaberTürk kanalında protestolara ilişkin olarak geçen bir altyazıyı beğenmeyen AKP lideri Erdoğan kanalın yöneticisi Mehmet Fatih Saraç’ı arayarak azarlar. Saraç’sa özür dileyerek hemen gereğinin yapılacağını belirtir.

Medyanın AKP’nin güdümünde olduğunun işareti sayılabilecek bir başka olaysa protestolar sürerken, AKP tarafından palazlandırılan gazetelerin hepsinin aynı manşetle – ‘Demokratik Taleplere Canımız Feda’ başlığıyla – çıkmalarıdır (Adaklı, 2014, s. 19). Alan (2015b) “HaberTürk, Türkiye, Sabah, Zaman, Yeni Şafak, Bugün ve Star gazetelerinin ön sayfaları o gün tek bir genel yayın yönetmeni tarafından yapılmış̧ gibiydi” yorumunda bulunduktan sonra bu dönemde Gülen Cemaati medyasının da hükümetin arkasında durduğunu belirtir.

Gezi Parkı Protestoları sırasında AKP yanlısı gazeteler tek ses olurlar. Gülen Cemaati’nin yayınları da bu tek sesliliğin içindedir.

Türkiye Gazeteciler Sendikası (TGS) Gezi Parkı Protestoları sonrasında en az 77 medya çalışanının işinden olduğunu açıklar (Alan, 2015b). Ancak AKP yöneticileri sanki basının üzerinde hiç baskı yokmuş gibi iddialar getirmektedir. Ayşenur Arslan 28 Temmuz’da Yurt gazetesinde yayınlanan yazısında Başbakan Erdoğan’ın danışmanı Yalçın Akdoğan’ın protestolar sırasında Demirören Grubu’nu doğrudan yok etmekle tehdit ettiğini, Can Dündar’ın atılmasını istediğini yazar (aktaran Ülsever 2013). Akdoğan (2013) buna Star’daki köşesinden yanıt verir ve “AK Parti iktidarının yandaş medya üretmek, özgür basını susturmak veya muhaliflerini tasfiye etmek gibi bir yaklaşımı, politikası veya adımı kesinlikle yoktur” ifadelerini kullanır.

Gezi döneminde medyanın baskı altında olduğu ve olayları kararttığı billurlaşır ve kitleler anaakım medyayla aralarına mesafe koyarken, başka haber kaynaklarına yönelirler. Bu çerçevede Kemalist Halk TV, bağımsız İMC TV gibi kanalların izleyici sayısı artarken, Cumhuriyet, Evrensel, Birgün gibi muhalif gazetelerin tirajları katlanır (“Konda’nın Gezi”, 2014; Alan, 2015b; Yesil, 2016, s. 111). Ancak asıl öne çıkan haber kaynağı internet siteleri ve sosyal medya platformlarıdır. T24, Bianet, Sendika.org gibi muhalif internet sitelerine olayları aktardıkları için önemli bir ziyaretçi akını olur. Ayrıca Sendika.org ile bağlantılı aktivistler anaakım medyanın karartması karşısında Gezi Parkı’ndan yayın yapmak için Çapul TV’yi kurarlar ve internetten yayına geçerler (Durdağ, 2015). Sosyal ağlar üzerinden yurttaş haberciliği yapan girişimler – Dokuz8Haber veya 140 Journos gibi – serpilirler (Yesil, 2016, s. 112). AKP’nin tüm bunlara yanıtı interneti daha sıkı kontrol altına alacak düzenlemeler yapmak ve sosyal ağlarda manipülasyon yapacak trolleri işe koşmak olur (Sokullu & Demir, 2013; “Aktroller ne kadar”, 2015; Akdeniz, 2015; Karakaş, 2015).

Yolsuzluk skandalı ve cemaat medyası

Skandalın patlak vermesinin ardından Gülen Cemaati’nin medyası istisnasız olarak hükümete yüklenmeye başlar. Gezi döneminde hükümetin arkasında duran Zaman, Today’s Zaman ve Bugün gazeteleri ile Samanyolu TV, KanalTürk, Bugün TV ve Samanyolu Haber gibi kanallar bir anda sıkı birer AKP muhalifi kesilirler. Karşı kamptaysa Star, Yeni Şafak, Akşam, Sabah, Akit, Türkiye ve Takvim gazeteleri ile ATV, A Haber, Kanal 24, Sky360, Kanal 7 ve Ülke TV gibi kanallar vardır.

AKP iktidarı olanca gücüyle cemaate yüklenir ki, bunun ardından cemaatin yıllar boyunca geliştirdiği medya imparatorluğu çeşitli müdahalelerle dağılmaya başlar. Bir yandan RTÜK devreye sokulur; 2014 başında kurumun verdiği cezaların yüzde 93’ü cemaatin kanallarına yöneliktir (Yesil, 2016, s. 131). Diğer yandan devletin kontrolündeki uydu şirketi Türksat, Feza ve Samanyolu gruplarına ait kanalları aktarmayı bıraktığı için bunlar önemli ölçüde seyirci kaybederler (Yesil, 2016, s. 144). 2013’te ciddi bir reklam gelirine sahip olan Zaman gazetesi 2014’te neredeyse hiç reklam alamaz (Sözeri, 2015, s. 18).

AKP ayrıca tutuklama, ceza kesme, el koyma ve kayyım atama gibi yöntemleri cemaate karşı devreye sokar. Mesela Zaman gazetesi ve Samanyolu TV’ye yapılan baskınlarda genel yayın yönetmenleri gözaltına alınır (Sözeri, 2015, s. 17). Ekim 2015’te Koza-İpek Grubu’nun iki gazete ve iki kanalına da el konur ve bunlara kayyım atanır (Yesil, 2016, s. 144; Yılmaz, 2016, s. 151). Koza-İpek Grubu’nun altın madenleri de durdurulur. 2016’ya gelindiğindeyse bu kez Zaman’a kayyım atanır (“Zaman Gazetesi’ne kayyum”, 2016). Bir başka örnekse 2014’te satılmadığı için hurdaya verilen gazeteler üzerinden Taraf’a kesilen 5,5 milyon liralık vergi cezasıdır ki, Türkiye tarihinde ilk kez böyle bir ceza verildiği gibi bu da seçici biçimde yapılmaktadır; başka gazeteler de aynı şekilde davranmalarına rağmen ceza görmemektir (Sözeri, 2015, s. 17).

Süreç içinde – özellikle 15 Temmuz 2016’daki başarısız darbe girişiminden sonra – cemaatin elindeki tüm yayın organları olağanüstü hâl (OHAL) kapsamında çıkartılan kanun hükmünde kararnamelerle (KHK) kapatılır. Buralarda görev yapmış ünlü gazeteciler – Nazlı Ilıcak, Ali Bulaç, Şahin Alpay gibi – tutuklanırlar. Dahası TMSF yeniden sahneye çıkar. Cemaate ait olduğu gerekçesiyle KHK’yla kapatılan 86 radyo ve televizyon kanalına ait her türlü hak, lisans ve vericilerin TMSF tarafından ihalesiz şekilde Sabah-ATV’ye sahip Turkuvaz Medya Grubu’na (Kalyon İnşaat’a ait) verildiği ortaya çıkar (“Cemaat’ten ‘havuz’a”, 2017). Ortadaki pasta o kadar büyüktür ki, dağıtımdan şikâyet edenler çıkar. AKP’nin medyadaki önemli destekçilerinden Yeni Akit’te cemaatin medya varlıklarının ihalesiz aktarıldığı haber olur (“Yeni Akit’ten”, 2017).

Ancak belirtmek gerekir ki, OHAL döneminde medyaya yönelik baskı sadece Gülen Cemaati’yle sınırlı kalmaz. Pek çok muhalif ve sol yayın organı da kapatılır (“İMC TV, Hayatın Sesi”, 2016). Cumhuriyet ve Sözcü gibi muhalefetin önemli yayınları üzerindeki baskı da artar (“Sözcü Gazetesi’ne”, 2017; “Cumhuriyet gazetesi”, 2017).

Sonuç

AKP dönemi üzerine çalışan araştırmacıların sıkça vurguladığı bir husus, Türkiye’de medyanın hiçbir dönem özgür olmadığı ama AKP’nin medya üzerindeki baskıyı hiç olmadığı kadar üst bir düzeye taşıdığıdır (Akser & Baybars-Hawks, 2012, s. 302; Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 71). Dolayısıyla geniş kapsamlı ama nicel bir değişimin yaşandığı fakat nitelik açısından değişimin sınırlı kaldığı öne sürülebilir. İşte bu nedenle Çam ve Şanlıer-Yüksel (2015, s. 67), “… resim yeni de olsa, yapısal olarak devlet, siyaset ve siyasetçilerle ilişkiler açısından değerlendirildiğine iktidar-medya ilişkisinin aslında çok da değişmediği, değişenin yalnızca aktörler olduğu aşikardır” ifadesini kullanırlar. Gerçekten de 1990’lar boyunca medya patronları siyasal iktidarla içli-dışlı olmuş ve bunun sonucunda özelleştirme ihalelerinden önemli kazanımlar sağlamışlardır. AKP dönemindeyse siyasal iktidar kendine daha yakın sermaye grupları için aynı imkânları yaratmıştır.

Sözeri’yse (2015, s. 7) “Medyanın hiçbir dönem özgür ve rekabetçi piyasa koşullarında var olmadığı bilinse de son yıllarda iktidarın tek partinin hatta tek bir liderin elinde toplanması basının üzerindeki baskıyı hiç olmadığı kadar artırmıştır” diye yazar. İktidarın yapısında çok kapsamlı bir değişim meydana geldiğini ve bunun zaten var olan bağımlılık ve baskı ilişkisini iyice yoğunlaştırdığını öne sürebiliriz. Gerçekten de AKP son dönem Türkiye tarihinde hiç olmadığı kadar güçlü bir yönetim tesis etmiştir.

AKP hükümeti ve lideri az rastlanır bir güce erişmekle birlikte medyaya gösterdikleri önemle de seleflerinden ayrılırlar. Bir kere önceki hükümetler medyayla yakın temas kurmayı seçerken, AKP’yse doğrudan mülkiyet ilişkilerini kendi arzuları doğrultusunda ayarlama ve buna dayanma yoluna gitmiştir (Adaklı, 2010a, s. 604; Adaklı, 2010b, s. 77). AKP lideri Erdoğan bu noktada kişisel olarak inisiyatif almaktan çekinmemektedir. (Adaklı, 2010a, s. 560).

AKP’nin medyaya ilişkin yaklaşımında rekabet odaklarını etkisizleştirmesi ve medyayı olabildiğince devlet-iktidar bütünleşmesine eklemeye çalışması da dikkate değerdir. AKP’nin ilk döneminde Uzan Grubu’nun üstüne gitmesine ve Deniz Feneri Derneği’ne ilişkin vakada Doğan Grubu’na yüklenmesine bakan Adaklı (2010b, s. 77) “AKP’nin stratejik planında medya sektörünün bir bütün olarak değerlendirildiğini, kendisiyle rekabet edebilecek gruplarla açık bir mücadeleye girmekten kaçınmadığını” yazar. Çam ve Şanlıer-Yüksel’se (2015, s. 92) “AKP, kurumsal olarak devlete ve devletin mekanizmalarına eklemlenmiş bir gazeteciliğin hayalini kurmaktadır. Bu nedenle medyanın ve medya çalışanlarının bu yeni gazetecilik ilkelerine göre örgütlenebileceği, bizzat hükümetin desteğini alan bir sendika yapısı ve medya alanında etkinlikte bulunacak sivil toplum kuruluşları oluşturulmaya başlanmıştır” diyerek AKP’ye yakın Hak-İş konfederasyonuna bağlı Medya İşçileri Sendikası’nın (Medya-İş) kuruluşuna dikkat çekerler ve Anadolu Ajansı (AA) gibi yerlerde çalışan gazetecilerin bu sendikaya üye olmaları için baskı gördüklerini vurgularlar. Yani AKP’nin bir yandan medya sermayesini kendisine eklemlerken, diğer yandan medyadaki emeği de kendine bağlı bir şekilde örgütlediğini böylelikle medyanın devlet-iktidar bütünleşmesindeki bağımlı konumunu sağlamlaştırdığı söyleyebiliriz.

Sermayenin perspektifinden bakıldığındaysa, ekonominin kapsamının dar ve devlet kontrolünde olduğu Türkiye’de iktidara yakınlık sermaye birikimini artırmanın en kolay ve güvenli yolu olarak ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle Türkiye’de medya rasyonel kâr mantığından uzak bir şekilde işleyen ve kendi başına ayakta kalınabilecek bir yatırım alanı olmasa da iş adamları siyasal iktidarların ihtiyaçlarına yanıt vermek üzere medyaya yatırım yapmakta ama kamu ihaleleriyle verdikleri desteğin karşılığını fazlasıyla almaktadırlar (Adaklı, 2014, s. 19; Sözeri, 2015, s. 14; Yesil, 2016, ss. 105-106). Amaç kamu ihaleleri almak olunca medya böylece diğer imalat ve hizmet sektörleriyle iyice bütünleşir ki, Adaklı (2014, ss. 18-19) AKP döneminde bu yüzden medyanın tarihte hiç olmadığı kadar araçsallaştırıldığını ve ultra-çapraz bütünleşmelerin arttığını belirtir. 1990’larda iktidarlar kırılganken medya patronları bu denklemde daha fazla hareket alanına sahipti ama AKP siyaset ve ekonomi üzerinde hâkimiyet kurunca medya sermayesinin kaderi daha fazla iktidara bağımlı hâle geldi.

Medyanın bu şekilde konumlanması partizan ve kutuplaştırıcı yayın çizgisinin normalleşmesini getirir (Yesil, 2016, s. 105). Gazeteler ve televizyonlar muhalefeti görmezden gelmeye başlarlar. Bu durum toplumsal plandaki kutuplaşmanın da artmasına yol açacaktır ki, bu durumda ideolojik hakimiyet için medyanın stratejik rolü daha da önem kazanacaktır. Türkiye’de bu tür bir kısır döngüyü gözlemlemek zor değildir. Çarkoğlu ve Yavuz (2010) ampirik olarak AKP döneminde medyanın partizan tavrının arttığını ortaya koyarlar. Sönmez de (2010, s. 91), 2005’ten sonra politik kutuplaşmanın artmasıyla birlikte tarafların daha fazla medya silahıyla kuşandıklarını söyler. Bu kutuplaşmanın bir sonucu olarak TRT ve AA gibi kamu kuruluşlarının giderek iktidarın araçları hâline geldiklerini belirtmek gerekir (Adaklı, 2010b, s. 80; Aydın, 2014, s. 136; Yesil, 2016, s. 131).

Bu tablo içinde çözüm için medya patronlarının kamu ihalelerine girmesine eskiden olduğu gibi yasak getirilmesi siyasal iktidara karşı mesafe koymak açısından mantıklıdır. Ancak AB Komisyonu rekabeti engellediği gerekçesiyle Yunanistan’daki benzer bir düzenlemeyi geri çevirmiştir (Sözeri, 2015, ss. 16, 25). Yani bu öneri güncel hukuki ve siyasi kabullerle çelişmektedir. Bu noktada Sözeri (2015, s. 25) medya sahipliği ve kamu ihale rejiminin şeffaflaştırılmasının bir seçenek olduğunu belirtir. Keza gazetecilerin sendikal örgütlenmelerinin güçlendirilmesini de önerir. Gerçekten de böylece gazeteciler patron karşısında editoryal bağımsızlıklarını daha güçlü savunacak bir konuma gelebilirler. Çam ve Şanlıer-Yüksel (2015, s. 96), çözüm yolunda iletişim eğitiminin/öğretiminin yurttaşlık anlayışını merkeze alan bir biçimde geliştirilmesini savunurlar. Bu da insanların medyanın yanlılıkları ve yönlendirmelerine karşı daha bilinçli hâle getireceği için fayda sağlayıcı olacaktır.

Kaynakça

Adaklı, G. (2010a). 2002-2008: Türk Medyasında AKP Etkisi. İçinde İ. Uzgel & B. Duru (Der.), AKP Kitabı: Bir Dönüşümün Bilançosu (ss. 559-613). Ankara: Phoenix.

Adaklı, G. (2010b). Neoliberalizm ve Medya: Dünyada ve Türkiye’de Medya Endüstrisinin Dönüşümü. Mülkiye, XXXIV (269), 67-84.

Adaklı, G. (2014). Medya Sermayesi ve Ultra-Çapraz Bütünleşmeler. Perspectives, 8, 18-23.

Ahmet Şık’a Ergenekon suçlaması ne kadar doğru. (2011, Mart 3), 1 Kasım 2017 tarihinde http://www.ensonhaber.com/ahmet-sika-ergenekon-suclamasi-ne-kadar-dogru-2011-03-03.html adresinden erişildi.

Akdeniz, Y. (2015, Ağustos 13). Twitter sansürlemede dünya lideriyiz. Diken. 1 Kasım 2017 tarihinde http://www.diken.com.tr/twitter-sansurlemede-dunya-lideriyiz/ adresinden erişildi.

Akdoğan, Y. (2013, Temmuz 30). Medya Mühendisliğine mi Soyunduk? Star. 30 Ekim 2017 tarihinde http://www.star.com.tr/yazar/medya-muhendisligine-mi-soyunduk-yazi-777112/ adresinden erişildi.

Akser, M. & Baybars-Hawks, B. (2012). Media and Democracy in Turkey: Toward a Model of Neoliberal Media Autocracy. Middle East Journal of Culture and Communication, 5, 302-321.

Akşam’da Küçükkaya gitti, Ocaktan geldi. (2013, Haziran 24). 28 Ekim 2017 tarihinde http://www.hurriyet.com.tr/aksamda-kucukkaya-gitti-ocaktan-geldi-23573388 adresinden erişildi.

Aktroller ne kadar maaş alıyor? (2015, Eylül 29). 1 Kasım 2017 tarihinde http://www.sozcu.com.tr/2015/gunun-icinden/aktroller-ne-kadar-maas-aliyor-945937/ adresinden erişildi.

Alan, Ü. (2015a). Saray’dan Saray’a Türkiye’de Gazetecilik Masalı. İstanbul: Can Yayınları.

Alan, Ü. (2015b, Mayıs 31). Demokratik penguenlere canımız feda! Birgün. 29 Ekim 2017 tarihinde https://www.birgun.net/haber-detay/demokratik-penguenlere-canimiz-feda-81959.html adresinden erişildi.

Aydın, U. (2014). The Media in Turkey: From Neoliberal Militarism to Authoritarian Conservatism. İçinde İ. Akça, A. Bekmen & B. A. Özden (Der.), Turkey Reframed: Constituting Neoliberal Hegemony (ss. 122-140). London: PlutoPress.

Baydar, Y. (2013). Turkey’s Media: A Polluted Landscape. Index on Censorship, 42 (2), 140-145.

Bilal Erdoğan’ın imam hatipten sınıf arkadaşı İbrahim Eren, TRT Genel Müdürü oldu. (2017, Temmuz 10). 28 Ekim 2017 tarihinde http://t24.com.tr/haber/bilal-erdoganin-imam-hatipten-sinif-arkadasi-ibrahim-eren-trt-genel-muduru-oldu,413486 adresinden erişildi.

Böyle ihale görülmedi: İhale değil BMC. (2014, Mayıs 1). 27 Ekim 2017 tarihinde http://www.patronlardunyasi.com/haber/Boyle-ihale-gorulmedi-Ihale-degil-BMC/157088 adresinden erişildi.

Cemaat’ten ‘havuz’a: KHK’larla kapatılan kanal ve radyolar kapış kapış. (2017, Mayıs 4). 1 Kasımn 2017 tarihinde http://www.diken.com.tr/cemaatten-havuza-khklarla-kapatilan-kanal-ve-radyolar-kapis-kapis/ adresinden erişildi.

Cumhuriyet gazetesi davasında tahliye yok. (2017, Ekim 31). 1 Kasım 2017 tarihinde http://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-41824120 adresinden erişildi.

Çam, A. & Şanlıer-Yüksel, İ. (2015). Türkiye’de Medyanın 2002 Sonrası Dönüşümü: Ekonomi-Politik Bir Yaklaşım. İçinde U. U. Aydın (Der.), Neoliberal Muhafazakâr Medya (ss. 66-102). İstanbul: Ayrıntı.

Çarkoğlu, A. & Yavuz, G. (2010). Press-party Parallelism in Turkey: An Individual Level Interpretation. Turkish Studies, 11 (4), 613-624.

Durdağ, B. (2015). Creating Alternative Communication Spaces: Resistance, Technology and Social Change. ISIS Viyana Zirvesinde Sunulan Bildiri, Viyana, Avusturya.

En çok tutuklu gazeteci Türkiye’de. (2016, Aralık 14). 29 Ekim 2017 tarihinde http://www.hurriyet.com.tr/en-cok-tutuklu-gazeteci-turkiyede-40306086 adresinden erişildi.

Erdoğan: Faiz lobisinin neferi oldular. (2013, Haziran 22). 1 Kasım 2017 tarihinde https://www.ntv.com.tr/turkiye/erdogan-faiz-lobisinin-neferi-oldular,hRBnD9YIYkehfPQCWqTF4g adresinden erişildi.

Gezi Direnişi’nde CNN Türk’teki penguen belgeselini kim yayınladı? (2014, Eylül 17). 1 Kasım 2017 tarihinde https://www.birgun.net/haber-detay/gezi-direnisi-nde-cnn-turk-teki-penguen-belgeselini-kim-yayinladi-68743.html adresinden erişildi.

http://tgs.org.tr/cezaevindeki-gazeteciler/ 29 Ekim 2017 tarihinde erişildi.

http://www.ysk.gov.tr/ysk/docs/2002MilletvekiliSecimi/turkiye/milletvekilisayisi.pdf 27 Ekim 2017 tarihinde erişildi.

İMC TV, Hayatın Sesi, Özgür Radyo ve TV 10’un internet sitelerine erişim engeli. (2016, Eylül 30). 1 Kasım 2017 tarihinde http://www.diken.com.tr/imc-tv-hayatin-sesi-ozgur-radyo-ve-tv-10un-internet-sitelerine-erisim-engeli/ adresinden erişildi.

Karaalioğlu, M. (2012, Aralık 10). Reklam bütçeleriyle korunan eski medya düzeni. Star. 29 Ekim 2017 tarihinde http://www.star.com.tr/yazar/reklam-butceleriyle-korunan-eski-medya-duzeni-yazi-710609/ adresinden erişildi.

Karakaş, B. (2015, Ekim 9). Prof. Yaman Akdeniz: İnternet yasası Bilal Erdoğan gibi büyük çocuklar için değişti. Diken. 1 Kasım 2017 tarihinde http://www.diken.com.tr/prof-yaman-akdeniz-internet-yasasi-bilal-erdogan-gibi-buyuk-cocuklar-icin-degistirildi/ adresinden erişildi.

Kaya, R. & Çakmur, B. (2010). Politics and the Mass Media in Turkey. Turkish Studies, 11 (4), 521-537.

Konda’nın Gezi raporu: ‘Penguen’ yayıncılığı en çok NTV ve HaberTurk’ü vurdu. (2014, Haziran 5). 1 Kasım 2017 tarihinde http://www.diken.com.tr/kondanin-gezi-raporu-penguen-yayinciligi-en-cok-ntv-ve-haberturku-vurdu/ adresinden erişildi.

Maviş, M. (t.y). Sosyal Medya ve Yeni Nesil Reyting Ölçümleri. 29 Ekim 2017 tarihinde http://yeninesilreyting.com/ adresinden erişildi.

Rixos Otelleri’nin sahibinden ‘Fethullah Gülen’ itirafı. (2016, Ağustos 8). 27 Ekim 2017 tarihinde https://www.birgun.net/haber-detay/rixos-otelleri-nin-sahibinden-fethullah-gulen-itirafi-123361.html adresinden erişildi.

Sokullu, S., & Demir, B. (2013, Eylül 19). AKP’den sosyal medya atağı. Deutsche Welle Türkçe. 1 Kasım 2017 tarihinde http://www.dw.com/tr/akpden-sosyal-medya-ata%C4%9F%C4%B1/a-17101383 adresinden erişildi.

Sönmez, M. (2010). Medyada İstanbul İktidarı. Mülkiye, XXXIV (269), 85-99.

Sözcü Gazetesi’ne FETÖ operasyonu: Burak Akbay’a gözaltı kararı. (2017, Mayıs 19). 1 Kasım 2017 tarihinde https://www.ntv.com.tr/turkiye/sozcu-gazetesine-feto-operasyonu-burak-akbaya-gozalti-karari,XqPQAYiicEWnKfQIVfUjMQ adresinden erişildi.

Sözeri, C. (2015). Türkiye’de Medya-İktidar İlişkileri: Sorunlar ve Öneriler. İstanbul: İstanbul Enstitüsü.

SPK raporu ‘faiz lobisi’ni çürüttü: Gezi sürecinde spekülatif işlem olmamış. (2015, Ekim 25). 1 Kasım 2017 tarihinde http://www.diken.com.tr/spk-raporu-faiz-lobisini-curuttu-gezi-surecinde-piyasalarda-spekulatif-islem-olmamis/ adresinden erişildi.

Sümer, B. & Adaklı, G. (2007). 6112 Sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkındaki Kanun’a İlişkin Değerlendirme Raporu. İletişim Araştırmaları, 5 (2), 141-158.

Televizyonda ‘Ergenekoncu’ suçlaması gerginliği. (2012, Mayıs 24). 1 Kasım 2017 tarihinde http://www.radikal.com.tr/turkiye/televizyonda-ergenekoncu-suclamasi-gerginligi-1088967/ adresinden erişildi.

Turkey PM Erdogan says ‘tapped’ phone call to son ‘fabricated’. (2014, Şubat 25). 1 Kasım 2017 tarihinde http://www.bbc.com/news/world-europe-26336354 adresinden erişildi.

Türkiye’de reyting ölçümleri adil değil. (2008, Haziran 8). 29 Ekim 2017 tarihinde http://www.yenisafak.com/gundem/turkiyede-reyting-olcumleri-adil-degil-121945 adresinden erişildi.

Ülsever, C. (2013, Ağustos 1). Yalçın Akdoğan rezil oldu. OdaTV. 1 Kasım 2017 tarihinde http://odatv.com/yalcin-akdogan-rezil-oldu-0108131200.html adresinden erişildi.

Yalçın, S. (2015, Mayıs 8). Reklamcılar Tayyip’i Kaale Almıyor. Sözcü. 29 Ekim 2017 tarihinde http://www.sozcu.com.tr/2015/yazarlar/soner-yalcin/reklamcilar-tayyipi-kaale-almiyor-826051/ adresinden erişildi.

Yeni Akit’ten ‘şaşırtan’ çıkış: ‘FETÖ’ye ait medya grubu Turkuvaz’a ihalesiz satıldı. (2017, Ekim 15). 1 Kasım 2017 tarihinde http://www.diken.com.tr/yeni-akitten-sasirtan-cikis-fetoye-ait-medya-grubu-turkuvaza-ihalesiz-satildi/ adresinden erişildi.

Yesil, B. (2016). Media in New Turkey: The Origins of an Authoritarian Neoliberal State. Urbana: University of Illinois Press.

Yılmaz, G. (2016). Europeanisation or De-Europeanisation? Media Freedom in Turkey (1999-2015). South European Society and Politics, 21 (1), 147-161.

Zaman Gazetesi’ne kayyum atandı. (2016, Mart 5). 1 Kasım 2017 tarihinde https://www.ntv.com.tr/ekonomi/zaman-gazetesine-kayyum-atandi,aEC3Ytk4Nkyun0tR3PjT4w adresinden erişildi.

EKLER

Ek: Ele Alınan Döneme İlişkin Medya Sahipliği Tabloları^[6]

Ulusal gazete sahipliği (Şubat 2016)^[7]

Gazete	Sahipler/Kontrol	Şirket
POSTA	Aydın Doğan	Doğan Gazetecilik AŞ
HÜRRİYET	Aydın Doğan	Hürriyet Gazetecilik ve Matbaacılık A.Ş
RADİKAL[8]	Aydın Doğan	Hürriyet Gazetecilik ve Matbaacılık A.Ş
HÜRRİYET DAILY NEWS	Aydın Doğan	Hürriyet Gazetecilik ve Matbaacılık A.Ş
FANATİK	Aydın Doğan	Doğan Gazetecilik AŞ
DOĞAN HABER AJANSI	Aydın Doğan	Doğan Haber Ajansı A.Ş.
SÖZCÜ	Burak Akbay	Estetik Yay. Havacılık ve Hava Taş.Tic. Ltd. Şti.
KORKUSUZ	Burak Akbay	Estetik Yay. Havacılık ve Hava Taş. Tic. Ltd. Şti.
HABERTÜRK	Turgay Ciner	Habertürk Gazetecilik ve Matbaacılık A.Ş.
MİLLİYET	Erdoğan Demirören	Bağımsız Gazeteciler Yayıncılık A.Ş.
VATAN	Erdoğan Demirören	Bağımsız Gazeteciler Yayıncılık A.Ş.
YURT	Durdu Özbolat	Ajans Başkent Org. Gaz. Rek.Mat. Ltd.Şti
YENİ ÇAĞ	Ahmet Çelik, Ahmet Yabuloğlu	Yeniçağ Gazetecilik ve Matbaacılık AŞ
YENİ ASYA	Mehmet Kutlular	Yeni Asya Gaz. Mat. ve Yay. San. ve Tic. AŞ
ŞOK	Mustafa Küçük	ABC Medya Ajansı A.Ş.
FOTOSPOR	Mustafa Küçük	ABC Medya Ajansı A.Ş.
CUMHURİYET	Cumhuriyet Vakfı	Yeni Gün Haber Ajansı BY AŞ
MİLLİ GAZETE	Ömer Yüksel Özek	Yeni Neşriyat AŞ
AYDINLIK	Mehmet Sabuncu, Metin Aktaş	Anadolum Gaz. Bas.Yay.San. ve Tic. AŞ
ÖZGÜR DÜŞÜNCE[9]	?	Özgür Yayıncılık AŞ
TARAF	Başar Arslan	Taraf Gaz. San. ve Tic. AŞ
TODAY’S ZAMAN	Ali Akbulut	Feza Gazetecilik AŞ
ZAMAN	Ali Akbulut	Feza Gazetecilik A.Ş
MEYDAN	Levent Kenez (GYY)	Feza Gazetecilik A.Ş
AKŞAM	Ethem Sancak	T Medya Yatırım San. ve Tic. AŞ
GÜNEŞ	Ethem Sancak	T Medya Yatırım San. ve Tic. AŞ
STAR	Ethem Sancak	Star Medya Yayıncılık AŞ
SABAH	Ömer Faruk Kalyoncu	Turkuvaz Gazete Dergi Basım A.Ş.
TAKVİM	Ömer Faruk Kalyoncu	Turkuvaz Gazete Dergi Basım A.Ş.
FOTOMAÇ	Ömer Faruk Kalyoncu	Turkuvaz Gazete Dergi Basım A.Ş.
YENİ ASIR [Yerel]	Ömer Faruk Kalyoncu	Turkuvaz İzmir Gaz. Der. BY AŞ
MİLAT	Ali Adakoğlu	Meka Gazetecilik Basım Yayın San. ve Tic. Ltd
TÜRKİYE	A. Mücahid Ören	İhlas Gazetecilik AŞ
VAHDET	Yener Dönmez	Yeni Vahdet Gazetecilik Tic.Ltd.Şti
YENİ AKİT	M. D. Uğurlu, R. F. Uğurlu	–
YENİ ŞAFAK	Ahmet Albayrak	Diyalog Gazetecilik San.Tic.A.Ş.
DİRİLİŞ POSTASI	Ali Yıldız/ Mehmet Akosman[10]	Akyıldız Gazetecilik Mat. San. Tic. Ltd. Şti.
BUGÜN	Koza İpek Basın ve Basım San.Tic. A.Ş.	H.Akın İpek/Kayyım
MİLLET	Koza İpek Basın ve Basım San.Tic. A.Ş.	H.Akın İpek/Kayyım
ANADOLU AJANSI	GM: Kemal Öztürk	Yarı kamusal mülkiyet
İHLAS HABER AJANSI	A. Mücahid Ören	İhlas Holding A.Ş.

Ulusal TV sahipliği (Şubat 2016)^[11]

Kanal	Sahipler-Kontrol	Medya Grubu / Şirket
KANAL D	Aydın Doğan	DTV Haber ve Görsel Yay.A.Ş.
CNN TÜRK	Aydın Doğan	Doruk Televizyon ve Radyo Yayıncılık A.Ş.
FLASH TV (Böl.)	Ömer Göktuğ	Göktuğ Elektr.Yay. San. ve Tic. İşl. AŞ
OLAY TV (Böl.)	Cavit Çağlar	Olay Radyo ve TV Yayıncılık A.Ş.
MELTEM TV	Haydar Baş	Meltem Radyo ve Televizyon Yayıncılık A.Ş.
TV8	Ali Acun Ilıcalı	Sekiz İnternet Alışveriş Paz. ve Dış Tic. AŞ.
BLOOMBERG HT	Turgay Ciner	C Görsel Yayınlar A.Ş.
HABERTÜRK TV	Turgay Ciner	Ciner Medya TV Hizmetleri A.Ş.
SHOW	Turgay Ciner	Ciner Medya TV Hizmetleri A.Ş.
FOX	Engin Güner [Rupert Murdoch]	Huzur Radyo TV A.Ş.ve Alyans Ltd. Ş.
STAR	Ferit Şahenk	Işıl Televizyon Yayıncılık A.Ş / Doğuş Grubu
NTV	Ferit Şahenk	NTV Haber Ajansı Reklam ve Tic. A.Ş.
CNBC-E	Ferit Şahenk	Enformasyon Reklam. ve Film San.ve Tic.A.Ş.
KRAL TV	Ferit Şahenk	Kral TV Radyo ve Televizyon Yayıncılığı A.Ş.
STV[12]	Hidayet Karaca	Samanyolu Yayıncılık Hizmetleri A.Ş.
S.YOLU HABER	Hidayet Karaca	Samanyolu Yayıncılık Hizmetleri A.Ş.
MEHTAP TV	Ali Çelik	Sem Haber Ajansı A.Ş.
A HABER	Ömer Faruk Kalyoncu	Turkuvaz Medya Hizmetleri A.Ş.
ATV	Ömer Faruk Kalyoncu	Turkuvaz Aktif Televizyon Prod. A.Ş.
YENİ ASIR TV(Böl.)	Ömer Faruk Kalyoncu	Turkuvaz Yeni Asır Televizyon Prod. A.Ş.
KANAL7	Zekeriya Karaman	Hayat Görsel Yayıncılık A.Ş.
ÜLKE TV	Zekeriya Karaman	Beyaz İletişim A.Ş.
360	Ethem Sancak	Atlas Yayıncılık ve Tic. A.Ş.
24	Ethem Sancak	Star Medya Yayıncılık A.Ş
TGRT HABER TV	Ahmet Mücahit Ören	TGRT Haber Tv AŞ
BEYAZ TV	Ali Sabit Aksoy	Ses Televizyon Radyo Yayıncılık AŞ
BUGUN TV[13]	Hamdi Akın İpek/Kayyım	Yaşam Televizyon Yayın Hizmetleri A.Ş.
KANALTÜRK	Hamdi Akın İpek/Kayyım	Yaşam Televizyon Yayın Hiz.A.Ş.
TRT	Gn Md: İbrahim Şahin	Kamu mülkiyeti

NOTLAR:

1. 1. Sözeri, Sancak’ın söz konusu devri 2009’da yaptığını belirtir. ↑

 

1. 1. Mesela o dönemde hükümet yanlısı gazetelerde yazan Yavuz Baydar (2013) “Türkiye’nin dünyadaki en bağımsız medyalardan birine sahip olduğunu” iddia eder. Bu noktada yeri geldiği için gazeteciler üzerinde baskılardan biraz bahsetmek gerekiyor. Uluslararası örgütlerin raporlarına göre Türkiye en çok gazetesi hapseden ülke konumundadır; ABD merkezli Gazetecileri Koruma Komitesi (CPJ) 2016’da 81 gazetecinin hapis olduğunu yazar (“En çok tutuklu”, 2016). Türkiye Gazeteciler Sendikası (TGS) ise Ekim 2017’de hapisteki gazeteci sayısını 151 olarak veriyordu (http://tgs.org.tr/cezaevindeki-gazeteciler/). ↑

 

1. 1. Sözeri aynı yerde diğer AKP yanlısı medya kuruluşlarına verilen ihaleler hakkında da bilgi verir. İhlâs Grubu, Gaziosmanpaşa Kentsel Dönüşüm Projesi’ni, Bağcılar Belediyesi’nin kablosuz geniş alan ağı ve güvenli internet ihalesini alırken, Kanal 7 ve Ülke TV gibi televizyonların arkasındaki Beyaz Holding AKP’li belediyelerin neredeyse tüm eğitim ve kültür merkezi işletim ve organizasyonlarını yürütmektedir. ↑

 

1. 1. Böyleyken tüm medya kuruluşlarının birer birer muhalif gördükleri isimleri göndermeleri şaşırtıcı değildir (Aydın, 2014, s. 140; Çam & Şanlıer-Yüksel, 2015, s. 80; Yesil, 2016, s. 94) AKP’nin Kürt politikasını eleştiren Ece Temelkuran HaberTürk’ten, Nuray Mert ise Milliyet’ten kovulur; AKP’nin anti-demokratikleştiğini söyleyen Andrew Finkel Today’s Zaman’dan gönderilir, Mehmet Altan’sa Star’daki yönetici konumu kaybeder; Roboski saldırısını eleştiren Ali Akel Yeni Şafak’tan kovulur; Deniz Feneri skandalı haber olunca Ali Gülen’in ismi HaberTürk’ün künyesinden çıkar. Bu isimler sadece buzdağının görünen yüzüdür. Sözeri (2015, s. 22), hükümetin ve AKP lideri Erdoğan’ın 2014’te 339 gazeteci, yazar ve çalışanının işine son verilmesi ya da istifaya zorlanmasında rolü olduğunu belirtir. ↑

 

1. 1. Üstelik bu oranların açıklanması için Sözeri’nin (2015, s. 21) yaptığı başvuruya RTÜK ‘ticari sır’ diye yanıt vermez. ↑

 

1. 1. Tablolar Gülseren Adaklı tarafından hazırlanmıştır. Kullanmamıza izin verdiği için kendisine teşekkür ederiz. Burada yer alan tablolar raporun konu edildiği döneme dair son verileri içermektedir. Ancak belirtilen sahiplik yapıları özellikle 15 Temmuz Darbe Girişimi’nin ardından büyük ölçüde değişmiştir. ↑

 

1. 1. Beyaz kısım Gülen Cemaati’ne yakın gazeteleri, yeşil kısım ise AKP medyasını gösteriyor. ↑

 

1. 1. 28 Haziran 2014’te son sayısını çıkaran Radikal, bir süre dijital platformda devam ettikten sonra kapanmıştır. ↑

 

1. 1. Özgür Düşünce, daha önce Koza-İpek Grubu tarafından çıkarılan Bugün ve Millet gazetelerinin yerine kurulmuştur. “Fetullahçı Terör Örgütü”ne (FETÖ) finans desteği sağladığı iddiasıyla Koza İpek Grubu’na ait 23 şirkete 1 Eylül 2015 tarihinde operasyon düzenlenmiş; 25 Ekim günü ise Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı’nın talebi ile Koza İpek Grubu’na ait medya dâhil bütün şirketlere kayyım atanmasına karar verilmiştir. Ardından Bugün ve Millet gazeteleri kayyımın görevlendirdiği kadro tarafından çıkartılmıştır. Dolayısıyla burada söz konusu gazeteler AKP medyası içine yerleştirilmiştir. ↑

 

1. 1. Bu gazetenin kurucularından Hakan Albayrak, hükümetten gelen baskılar sonucunda gazeteden ayrılmıştır. ↑

 

1. 1. Beyaz kısım, Gülen Cemaati’ne yakın televizyon kanallarını, yeşil kısım ise AKP medyasını gösteriyor. Bu tablodaki bazı kanallar sadece uydudan yayın yapmaktadır. ↑

 

1. 1. 2015’in Ekim ayında Gülen Cemaati’ne yakın televizyon kanalları, tüm dijital platformlardan ve kablodan çıkarılmıştır. ↑

 

1. 1. Kayyım atanması nedeniyle söz Hamdi Akın İpek’in kontrolünden çıkan bu televizyonlar AKP medyası içinde sayılmıştır. ↑

 

Yazarlar Hakkında Bilgi

Doç. Dr. Benan Eres: 1975 yılında Ankara’da doğdu. Orta Doğu Teknik Üniversitesi Ekonomi Bölümü’nden ve Siyaset Bilimi Yan Dal programından 1998 yılında mezun oldu. Aynı kurumda 1998 ve 2000 yılları arasında araştırma görevlisi olarak görev yaptı. 2000 yılında Utah Üniversitesi Ekonomi Bölümü’nde doktora çalışmalarına başladı. 2005 yılında iktisat alanında doktora derecesini aldıktan sonra Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi, İktisat Bölümü’nde göreve başladı. 2008 yılında yardımcı doçent ve 2013 yılında doçent unvanlarını aldı. Marksist iktisat kuramı, rekabet kuramı, politik iktisat ve bankacılık sistemi konularında çalıştı ve ulusal ve uluslararası bilimsel dergide makaleler ve kitap bölümleri yayınladı. 7 Şubat 2017 tarihinde yayınlanan 686 Sayılı KHK ile kamu görevinden ihraç edilmiştir. Akademik çalışmalarına serbest akademisyen olarak devam etmektedir.

Dr. Hakan Yüksel: 1976’da Ankara’da doğdu. 1999’da Galatasaray Üniversitesi İletişim Fakültesi’ni bitirdi. Ardından İstanbul’daki çeşitli ulusal gazete ve dergilerde çalıştı. L’Université Paris 13 ve Ankara Üniversitesi’nden yüksek lisans dereceleri aldıktan sonra 2009’da Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi’nde araştırma görevlisi olarak çalışmaya başladı. Avrupa Birliği’nin enformasyon toplumu politikalarına ilişkin hazırladığı tezle 2013’te Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nden doktora derecesi aldı. İletişimin ekonomi-politiği, iletişim tarihi ve yeni iletişim teknolojileri üzerine çeşitli çalışmaları bulunmaktadır. 686 Sayılı KHK ile üniversiteden ihraç edilmiştir.

Gülseren Adaklı ve Aylin Aydoğan

Yeni bir hegemonya projesi ve Türk medyası

Türkiye’de medyanın mevcut durumu, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın liderliğindeki AKP yönetiminin, sahiplik yapısından başlayarak toplumsal iletişimin bütün yönlerini kontrol etmeye çalıştığı ve bunu büyük ölçüde başardığı otoriter bir yapıyı yansıtıyor.

Bu yapı, 2002 Genel Seçimlerinde oyların yeter çoğunluğunu kazanarak iktidara tek başına yerleşen AKP ile ortaya çıkmış değildir. Tersine, AKP’yi giderek ceberrutlaşan bir siyasal formasyon olarak Türkiye toplumuna dayatan koşullar, AKP iktidarından çok önce oluşturuldu. 1970’li yıllarda iyice görünür hale gelen kapitalist kriz koşulları, bütün dünyada yeni bir birikim rejimi^[1] olarak neoliberalizmi devreye sokarken, Türkiye’de de kendine özgü bir ekonomi politikasına ve bağlı olarak neoliberal medya oluşumuna yol verdi.

1965’te Endonezya, 1973’te Şili’de gerçekleşen kanlı askeri darbelerin bir benzeri, 1980’de Türkiye’de gerçekleştirildi (Aydınoğlu, 2008). 24 Ocak 1980 tarihinde açıklanan IMF güdümlü “ekonomik istikrar tedbirleri”, 1961 Anayasası’nın yarattığı göreli özgürleşmeye de bağlı olarak işçi sınıfının ekonomik ve siyasal alanda güçlü bir temsil şansı yakaladığı, sosyal hareketlerin yükseldiği bir dönemin sona ermesinde en önemli neden olarak gösterilir (Schick ve Tonak, 1990). Örgütlü bir toplumun bu kadar ağır önlemlere rıza göstermesi imkânsızdı, 12 Eylül 1980 sabahı emir-komuta zincirine uygun şekilde TSK yönetime el koyarak, görünüşte üç yıllık ama sonuçları itibarı ile hâlâ süren yeni bir baskıcı dönemi açmış oldu (ör. bkz. Demirel ve Sözen, 2013: 183-190).

İthal ikamesinden ihracata dayalı bir kalkınma stratejisine kayma ile birlikte çalışan sınıfların kazanılmış haklarının budanması, en azından 15-16 Haziran direnişinden bu yana grev ve işgal benzeri itirazlardan bunalmış sermaye kesimlerinin cuntacı generallere şükran duymalarını sağladı^[2]. Sistemin ekonomik ve politik tıkanıklığını aşmak üzere hayata geçirilen yeni bir hegemonya projesi (Tünay, 1993), Türkiye’de “Türk-İslam sentezi” ile karakterize oldu.

Askeri rejim, 1960-70’li yılların bütün entelektüel atmosferinden beslenen “Türk-İslam sentezi”ni benimser ama esin kaynağını özellikle düşünür Seyyid Ahmed Arvasi’nin (1932-1988) eserinden alır. Arvasi’ye göre, “Hristiyan Roma, Kızıl Moskova, kinci Fransa, kurnaz İsrail, sabırlı Yunanistan, Türk-Müslüman dünyasını yıkmak ve İslamı sömürgeleştirmek için el birliği etmektedir (Bozarslan, 2015: 316).

Arvasi’ninki denli koyu bir sağ ideoloji, bütün saçmalığına ve tutarsızlığına rağmen 80’li yıllarda özellikle sistem karşıtı gruplara yönelik baskıcı siyasetin her evresinde ve genel olarak kültür politikalarında ağırlık kazandı. Bu dönemde milli eğitim müfredatından muzır neşriyata kadar pek çok sosyal alanda söz konusu siyasi gericiliğin izleri görülür. İleride daha etkin ve görünür hale gelecek olan İslamcı medya girişimleri de bu dönemde yaygınlaştı.

İdeolojik atmosferin değişimi, başka bir değişimle kol kola gitti. O zamana kadar gazete ve dergi yayıncılığında söz sahibi olan geleneksel basın grupları başka mecralarla bütünleşti. Bunun yanı sıra sahaya sektör dışından aktörler girdi ve bu oluşumlar, söz konusu hegemonya projesinin hayata geçirilmesinde hayati roller üstlendi.

Ancak altını çizmek gerekir ki eğer bir zamanlar öyle idiyse bile bu sürece medya, “devletin ideolojik aygıtı” olarak değil, iktisadi ve siyasi sistemin özsel bir bileşeni olarak taşındı. İleride göstermeye çalışacağımız gibi Türk medyası elindeki manipülasyon gücünü, sisteme dışsal bir “aygıt” olarak değil egemen blokun bir bileşeni olarak kullandı. Uygulamalara, siyasi aktörlerin, ordunun, sermayenin, basın patronlarının “bireysel” damgalarını vurmasını mümkünse de kapitalist birikim rejiminin yapısal karakterini akılda tutmak gerekir. Örneğin 1970’lerde bir basın patronunun herhangi bir kamu ihalesine girmesi söz konusu değildi. Zira kamu malları ya da kurumları 80’li 90’lı yıllardaki gibi bir ticari nesneye dönüşmemişti ve gazete sahipleri siyasi iktidarlarla yakın ilişki içinde olsalar da aralarında her zaman belirli bir mesafe olur; doğrudan ilişkiler kamuoyundan gizlenirdi.

Darbeden sonraki süreçte elbette hakim içerik üreticileri olarak rızanın sağlanması çabaları söz konusu olduğunda basın grupları aktif bir konum aldı ama bu, saf bir ideolojik manipülasyon aygıtı olmanın ötesinde yeni birikim rejiminde söz sahibi olan, siyasi iktidarla kader ortaklığı yapan bir sermaye bileşeninin özgül konumunu yansıtmaktaydı.

İthal ikamesi modelinin terk edilmesi ve ihracata yönelen makro ekonomik politika, temelde devalüasyon ve emek maliyetlerinin düşürülmesi (iç talep daraltılır, buradan sağlanan artık ihracata akar) (bkz. Yeldan, 2001: 44; Taymaz, 2003) olarak uygulamaya geçirildiğinde büyük medya grupları çalışan sınıfların karşısına başta sendika düşmanlığını içeren emek düşmanı tutumları ve manşetleriyle çıktı ve mevcut politikaları aktif şekilde destekledi.

Bütün bu süreçte sermaye kesimi lehine gerçekleştirilen radikal müdahalelerde çalışan sınıflar 1989 Bahar Eylemleri ile radikalleşti. Bu koşullar altında reel ücretler göreli olarak artsa da ekonomi, 90’ların başında krize sürüklendi. Bu tarihten itibaren sürekli ekonomik kriz koşullarında yaşayan Türkiye toplumu, bağlantılı olarak siyasi krizlerle de karşı karşıya kaldı. Varoluşunu ve bekasını darbe koşullarına borçlu olan ANAP’ın tek parti hükümetleri 90’ların başında yerini koalisyonlara bıraktı. Bütün bu dönem boyunca siyasi iktidar, bir yandan Avrupa Birliğine girişi, diğer yandan Kürt sorununu milliyetçi reflekslerle gündemleştirirken krizin faturasını çalışan sınıflara ödetti. Nihayet 2001’de Türkiye ekonomisinin % 9,4 oranında küçülmesine yol açan bir başka büyük kriz, binlerce çalışanın işsizliğe sürüklenmesine, siyasal ortamın giderek daha fazla milliyetçiliğin ve İslamcılığın hâkimiyetine girmesine yol açtı.

Bu bağlamda, 1980’li yıllardan AKP’nin iktidara taşındığı 2000’lerin başına kadar medyanın dönüşümünü ana başlıklarıyla ele alıyoruz^[3]. İlk bölümde, 12 Eylül darbesinin ardından, medyaya özgül bir rol atfedilen, “yeni hegemonya projesi”nin kuruluş öyküsünü anlatmaya çalışacağız. İkinci kısımda ise medyaya daha yakından bakarak, sahiplik biçiminin köklü değişimini, özelleştirme, finansallaşma, yatay-çapraz-dikey tekelleşme, rekabet gibi konularda yeni aktörlerin stratejik ve taktik yönelimlerini ele alacağız. Üçüncü bölümde ise, 1990’lardaki teknolojik yöndeşme ile olanaklı hale gelen internet, cep telefonu gibi yeni iletişim teknolojileri ve bunların üzerinden sunulan yeni içerik ve hizmetlerin sermayenin yeni yatırım alanları olarak nasıl şekillendiklerini açıklamaya çalışacağız.

Neoliberal mimarinin kuruluşu (1980-2002)

Temel olarak yükselen sol muhalefeti ve işçi sınıfını bastırmaya yönelen 12 Eylül rejimi ve onun uzantısı olarak Turgut Özal liderliğindeki ANAP, sol örgütler, sendikalar ve siyasi partiler yanında, yayın politikası ne olursa olsun rejimi kırılganlaştırabilecek her türlü basın faaliyetini de kontrolü altına almaya çalıştı.

Sansürün kurumsallaşmasında birkaç yasama faaliyeti özel önem taşıyor. Bunlardan ilki, 1982 yılında çıkarılan yeni Basın Yasasıdır. Bu yasayla ifade özgürlüğüne getirilen en önemli sınırlamalardan biri, yargı kararı aranmaksızın yurtdışında basılan yayınların ülkeye getirilmesinin yasaklanmasıydı. Bir başkası, suç isnat edilerek belli yayınların dağıtımının engellenmesi, toplatılması ve basımda kullanılan malzemelere, alet edevata el konulmasıdır. Bu tarihlerden sonra sıkça duyacağımız, “milli güvenliğe ve genel ahlaka aykırı” davranışlardan mahkûm olma durumunda yazının yayımlandığı kuruluşun 1 aya kadar kapatılabileceği hükmü de yeni yasanın yasakçı içeriğini yansıtıyordu.

1990’ların başında Basın Yasası’nda belli iyileştirmeler yapıldıysa da esasen 1982 Anayasası ile Türk Ceza Kanunu ve diğer baskıcı yasa hükümleri sayesinde söz konusu iyileştirmelerin ifade ve iletişim özgürlüğü konusunda bir etkisi olmadı. 1991 yılında çıkarılan Terörle Mücadele Kanunu, Güneydoğu Anadolu Bölgesinde yaşanan düşük yoğunluklu savaşla ilgili her türlü ifadeyi “terör propagandası” kapsamına alarak 90’ların, Türkiye tarihinin en karanlık dönemi haline gelmesinde yasal dayanak oldu. “Terör”, Türk egemen sınıflarının esaslı yönetim motifi olurken ifade özgürlüğü özellikle Kürt bölgelerinde habercilerin doğrudan şiddet yoluyla engellenmesi, bazen bizzat katledilmesiyle baskılandı. Devletin hanesine yazılan faili meçhul cinayetler dosyası kabarırken, ülkenin batısında olayları, devletin çizdiği çerçevede ve onun izin verdiği oranda aktaran bir medyanın varlığı elzemdi.

20 Ağustos 1992, Tercüman	21 Mart 1995, Takvim

Sansür amaçlı kullanılan ikinci yasal araç ise Muzır Kuruludur. Dünyanın ileri gelen liberal demokrasileri dâhil medya içeriklerinin en yoğun tartışıldığı ve denetlendiği konulardan biri, çocukların ve gençlerin zihinsel yapılarıdır. Hedefinden saptırılmaya oldukça müsait olan bu konu özellikle Türkiye gibi ülkelerde ifade özgürlüğünün sınırlandırılması için belki de en “meşru” çerçeveyi sağlamaktadır. 1980’li yılların darbe atmosferinde ifade araçları üzerindeki baskının en ilginç örneklerinden biri de bu çerçeve üzerinden uygulanmıştır. Aslen 1927 yılında çıkarılmış ancak hakiki bir toplumsal kontrol aracı haline gelmesi için 80’leri bekleyen 1117 sayılı Küçükleri Muzır Neşriyattan Koruma Kanunu, 1986 yılında ANAP hükümeti tarafından köklü biçimde “yenilendi”. Bu kanuna dayanarak pek çok yayın içeriği müstehcen sayıldı; bazılarına toplatma ya da kapatma cezaları dahi verildi (Belge, 2003; Onur, 2011)^[4]. Burada söz konusu olan sadece cinsellik içeren yayınlara karşı basit bir muhafazakâr müdahale değil bütün yayıncılık alanını ve daha genel anlamda toplumu kontrol etmeye dönük kapsamlı bir girişimdi.

25 Nisan 1086, Milliyet

5 Mart 1986; 31 Mayıs 1986, Milliyet

Türkiye toplumu, 1980’lerde hayata geçirilen IMF ve Dünya Bankası güdümlü politikalara hiçbir zaman tam manasıyla destek vermedi, popüler deyişle “kemer sıkmaktan” bunaldı, üzerine giydirilmek istenen elbiselerden hoşnut değildi. 30 Kasım 1990’da maden işçilerinin Zonguldak’tan başlattıkları yürüyüş, böylesi bir hoşnutsuzluğun öncü ve büyük sarsıntısı sayılabilir^[5].

Madencilerin eylemlerini, belli tavizlerle savuşturan iktidar, bir başka hoşnutsuzluk dinamiğini, doğuda Kürtlerin başlattığı isyanı ideolojik ve politik olarak kullanmıştır. 80’lerin ikinci yarısından itibaren Kürt sorununa ilişkin güvenlikçi yaklaşım genel anlamda hâkim olmasına rağmen Halkın Emek Partisi adı altında örgütlenen siyasal Kürt hareketi 20 Ekim 1991 Genel Seçimlerinde 22 vekille mecliste temsil olanağı bulmuştur. Bununla birlikte, daha önce Özal’ın Kürt meselesindeki ayrıksı tavrı ve ardından Demirel’in “Kürt realitesini tanıyoruz” şeklindeki açıklaması, ordunun yaklaşımına karşı önemli bir yumuşama ve demokratik bir açılım imkânını işaret ediyordu. Ancak bildiğimiz gibi sonuç hiç de böyle olmadı:

Özal’ın ölümü, Demirel’in cumhurbaşkanlığına seçiminin ardından Tansu Çiller’in başbakan olması ile yasa dışı devlet uygulamalarının yoğunlaştığı ve bunun hükümetçe açık bir şekilde desteklendiği bir sürece geçilir. Bu açıdan 1993-1995 yıllarının Türkiye siyasetinin en kanlı dönemi olduğu düşünüldüğünde, yasal Kürt partisi olarak DEP’in^[6] bu baskı ve şiddetten büyük pay alması şaşırtıcı olmasa gerek (Aydınoğlu, 2014: 86).

7 Kasım 1991, Cumhuriyet

1983 Yılında Emniyet Genel Müdürlüğü Asayiş Daire Başkanlığı bünyesinde uçak kaçırma olaylarına müdahale ve rehine kurtarma gibi operasyonlar için oluşturulan özel harekât timleri, 1988’de Terörle Mücadele ve Harekât Dairesi Başkanlığı’na alındı, 1993’te ise yeni kurulan Özel Harekât Daire Başkanlığı’na bağlandı. Söz konusu birlikler, terörle mücadele adı altında Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da Kürt vatandaşlar üzerinde fiili baskı, hala aydınlatılmayan siyasi cinayetler, işkence, köy yakma ve boşaltma gibi dehşet veren operasyonlarda kullanıldı.^[7]

5 Temmuz 1991’de kendilerini polis olarak tanıtan kişiler tarafından evinden alınan ve 4 gün sonra cesedi bulunan HEP Diyarbakır İl Başkanı Vedat Aydın’ın işkence ile öldürüldüğü anlaşıldığında halk cenazesine akın etti. Cenazede çıkan olaylarda 3 kişi hayatını kaybetti. İçişleri Bakanlığı ve Olağanüstü Hal Bölge Valiliği, Aydın’ı evinden alan kişilerin devlet görevlisi olmadığını açıklamıştı. Yıllar sonra Vedat Aydın’ı evden alanların içerisinde, Jandarma İstihbarat ve Terörle Mücadele’ye (JİTEM) bağlı çalışan Binbaşı Cem Ersever’in de olduğu ortaya çıktı. Daha sonra, Güneydoğu Anadolu’da gerçekleştirilen pek çok operasyonun merkezindeki isim olduğu ortaya çıkan Ersever, iki arkadaşıyla birlikte Kasım 1993’te öldürüldü.

1992 Yılındaki Newroz kutlamalarında Kürt halkına yönelik devlet şiddeti en açık biçimde kaydedildi.Olaylar sırasında Sabah Gazetesi muhabiri İzzet Kezer devlet güçleri tarafından öldürüldü. 1992 yılında gazeteci-yazar Musa Anter, 1994’te Avukat Yusuf Ekinci, işadamı Behçet Cantürk (15 Ocak 1994), Cantürk’ün de temsilcisi olan Avukat Medet Serhat, işadamı Savaş Buldan, eski Ankara HEP İlçe Başkanı Avukat Faik Candan ve daha pek çok Kürt vatandaş peş peşe öldürüldü ama failler yargılanmadı ve cezalandırılmadı (Durukan, 1999; Bortaçina, 1999; Radikal, 9 Temmuz 2015).

Yıllar sonra devlet, o güne kadar özellikle Kürt medyasının sürekli olarak işaret ettiği ama hiçbir yerde resmi kaydı olmayan ve özel timleri, devlet adına çalışan muhbirleri, mafya liderlerini barındıran JİTEM’in varlığını kabul etti (Radikal, 9 Temmuz 2011). 2005 yılında hazırlanan iddianamede Savcı Mithat Özcan,1992-94 arasında Diyarbakır’da 8 cinayetin JİTEM tarafından gerçekleştirildiğini belirledi (Tahincioğlu, 2005). Ancak bu tek başına yeterli değildi. Devletin üst düzey yöneticilerinin de adlarının karıştığı siyasi cinayetlerle ilgili etkili soruşturma yürütülmemesi, ileride yaşanacak benzer cinayetlerin, ağır hak ihlallerinin devamını sağladı ve etkileri günümüze kadar geldi (Hür, 2015).

Nitekim,1991’de HEP Diyarbakır İl Başkanı Vedat Aydın’ın öldürülmesinde “soruşturma öylesine cılız kaldı ki, savcılık iddianame bile hazırlayamadı. Oysa Vedat Aydın cinayetinde adı geçenler, yıllar sonra Susurluk Kazası’nın ardından Türkiye’nin gündemine gelen isimlerle aynıydı.” (İşleyen, 1999).

Türkiye tarihinin en yoğun devlet şiddetine sahne olan bütün bu süreç içerisinde, Batıda salt devletin “irtica” ve “terör” algısını pekiştirmekle uğraşan hâkim yayın organlarına karşı Doğuda da özgün bir Kürt medyası oluşmaya başladı. 30 Mayıs 1992 tarihinde ilk sayısı çıkan Özgür Gündem’in muhabirleri, bölgedeki dağıtıcıları ve okurları faili meçhul cinayetlere en çok kurban veren bir gazetecilik geleneğinin taşıyıcıları oldu. 1992-94 arasında 37 çalışanı öldürülen gazete, farklı isimlerle yayınlanmaya ve 2011’de yeniden Özgür Gündem adıyla Kürt özgürlük hareketinin parçası olmaya devam etti.

“30 Mayıs 1992’de İstanbul’da başlayan, 14 Nisan 1994’te kapatılan, yayın hayatı boyunca 30’u muhabir olmak üzere 76 çalışanı öldürülen Özgür Gündem gazetesi”, Bianet, 4 Nisan 2011

Güneydoğu Anadolu’da yaşanan “kirli savaş”, Türkiye’nin batısında hemen hemen hiçbir zaman gerçekte olduğu şekilde yansıtılmadı. Olayların kimi detayları ancak yıllar sonra, çok kısa süren göreli normalleşme dönemlerinde kamuoyuna yansıdı. 1990 yılında, Türkiye’nin batısında siyasi kişiliklere art arda suikastlar gerçekleştirildi. Atatürkçü Düşünce Derneği kurucularından hukukçu Prof. Dr. Muammer Aksoy (1990), ateist olmadan önce imam ve müftü olarak çalışmış, İslamiyet’e dair eleştirel kitapların yazarı Turan Dursun (1990), eski Milli İstihbarat Teşkilatı mensubu Hiram Abas (1990), Hürriyet Gazetesi Genel Yayın Yönetmeni Çetin Emeç, Atatürkçü Düşünce Derneği kurucularından, ilahiyatçı ve SHP Parti Meclisi üyesi Doç. Dr. Bahriye Üçok (1990) bu suikastlerde hayatını kaybedenler arasındadır. İslami gericilik üzerine araştırmalarıyla bilinen gazeteci Uğur Mumcu, 24 Ocak 1993 günü bombalı bir suikasta kurban gitti. Aynı yıl 2 Temmuz’da Sivas’ta çoğunluğu Alevi 35 yurttaş, Cuma namazından çıkan kalabalığın linç girişimi neticesinde yakılarak öldürüldüler. Suikastların failleri bulunamadı; katliamın sorumluları cezalandırılmadı ya da her zaman şüphe uyandıran yeni kanıtlar çıkarıldı. Kemalist laik kimlikleriyle tanınan insanların suikaste kurban gitmesi ve Alevi kimlikleriyle bilinen onlarca insanın diri diri yakılması irtica tehdidini canlı tutmayı sağladı.

22 Ekim 1999, Sabah: Ahmet Taner Kışlalı cinayetinin ertesi günü gazete, laik Kemalist aydınlara yönelik suikastların çözülememesinde Hükümeti hedef alırken Orduya arka çıkıyor

Nitekim 3 Kasım 1996’da Susurluk kazasıyla birlikte yükselen itirazlar, “sürekli aydınlık için 1 dakika karanlık” eylemleri, ordunun 28 Şubat müdahalesi için ortam hazırlamasına yaradı^[8]. 28 Şubat 1997 günü toplanan Milli Güvenlik Kurulu, Refah Partisi ile Doğru Yol Partisi’nin kurduğu RefahYol koalisyonunun (28 Haziran 1996-30 Haziran 1997) altını oyacak bir metni, metnin hedefindeki siyasal İslamcılara imzalattırdı.

Ulusun, vatanın” ve “laik rejim”in hayatta kalmasını sağlayacak güçlü bir toplumsal talep yaratmak amacıyla politik sınıfın bir bölümünden, medya ve kamuoyundan oluşan hegemonik bir blokun inşasıyla ordunun manevra alanları genişletilir. Düşmanlık ve ihanet temaları etrafında yapılandırılan, medyanın bütün iletişim alanını dolduracak kadar geniş çapta yaydığı yeni bir politik sentaks ve milliyetçi ya da “laikçi” bir seferberlik, devasa gösterilerin doruğuna varıncaya kadar yükselerek, sistemde önemli bir aktör olarak ağırlık oluşturmaya yeter… Böylece ordu, kendiliğinden değil, halkın aktif talebiyle sahneye çıkmış gibi gösterilir. 2007’de Cumhurbaşkanlığı seçimleri sırasında Cumhuriyet Mitingleri ve benzer aksiyonlarla denenip başarısızlığa uğrayan girişimden farklı olarak 28 Şubat amacına ulaştı ve “irtica” tehlikesi sözde bertaraf edilmiş oldu! (Bozarslan, 2015: 327-328).

27Subat1997, Milliyet

30 Nisan 1997, Sabah[9]

4 Ocak 1997 Hürriyet: Halkı “oyuna” dâhil etmenin örneklerinden biri

28 Şubat, bugün bile tam olarak çözülmemiş kimi olaylarla medya şirketlerinin oldukça hararetli anlar yaşadığı bir dönemdir. Susurluk kazasıyla birlikte devletin 70’li yıllarda yükselen sola ve işçi sınıfına karşı gizli operasyonlarında kullandığı, artık mafyalaşmış aktörlerle ilişkisi ortaya döküldü. ^[10]. Doğan Grubunun liberal sol kesime hitap etmek üzere 13 Ekim 1996 tarihinde çıkarmaya başladığı Radikal başta olmak üzere gazeteler ve televizyonlar olayın ayrıntılarını sunmaya başladı ve Mecliste bir araştırma komisyonu kuruldu.1 Şubat 1997’de bir vatandaş inisiyatifi olarak Sürekli Aydınlık İçin Bir Dakika Karanlık eylemleri başlatıldı ve dönemin çok izlenen kanallarında saat 21’e yaklaşırken spikerler izleyicilerden evlerindeki lambaları açıp kapamalarını istedi.

3 Mart 1997, Radikal

Sürekli Aydınlık İçin 1 Dakika Karanlık eyleminden atv stüdyosundan bir kare

Devletin yasadışı faaliyetlerinin orta yere saçıldığı Susurluk Kazası, 28 Şubat müdahalesi, 80’lerin ortalarından beri yaşanan düşük yoğunluklu savaş ve nihayet, arkasında Fethullah Gülen Cemaati’nin olduğu söylenen “Telekulak skandalı”^[11], hiç hız kesmeyen ekonomik kriz koşullarıyla birleştiğinde, Türkiye siyasetinin bel bağlayacağı ideolojik politik tema hep milliyetçilik oldu. Nitekim 1999’da kurulan Ecevit-Bahçeli koalisyonu, o sırada ABD’nin katkıları ile Kenya’da yakalanarak Türkiye’ye getirtilen PKK lideri Öcalan sayesinde köpüren milliyetçi dalganın üzerinde yükseldi. Bu sırada siyasi iktidarlardan ya da liderlik konumlarından çok daha yoğun şekilde kırılgan hale gelen asıl şey, Türkiye ekonomisiydi ve giderek büyüyen ekonomik kriz, siyasal krizlerle kol kola 2001’de doruğuna ulaştı. (Adaklı, 2001; 2006: 281)

Medya sahipliğinin dönüşümü (1980-2002)

12 Eylül’le birlikte hayata geçirilen neoliberal politikalar, basından medyaya geçiş sürecine ve bu sektörde sahiplik yapısının köklü şekilde değişmesine yol açtı. Devletçilik dönemi boyunca ve 2. Dünya Savaşının ithal ikamesi döneminde devletin kanatları altında büyüyen kamu iktisadi girişimlerinin (KİT) özelleştirilmesi ya da kamusal özelliğini yitirecek şekilde şirketleştirilmesi ile birlikte finansallaşma, kısa sürede bünyesine medyayı da katacak büyük sermaye gruplarının yeni döneme adaptasyonu için temel operasyonlardı. 24 Ocak Kararları’nın ardından “temel mal ve hizmet” olarak sınıflandırılan KİT ürünlerinin kapsamı daraltıldı, sübvansiyonlar kaldırıldı ve fiyatları olağanüstü ölçüde arttırıldı. Zamlardan en çok etkilenen de geleceği haber verircesine, % 300’le gazete kâğıdı oldu. 1980’li yıllarda gazete üretiminde kullanılan temel girdilere sürekli olarak zam yapılması, basının mali yapısının derin biçimde bozulmasında önemli bir faktördü (Cumhuriyet, 24 Aralık 1987).^[12]

5 Aralık 1987, Milliyet. Kağıt zammı nedeniyle gazete fiyatlarına zam yapılması düşünülüyor

19 Nisan 1988, Hürriyet. Erol Simavi’den, Başbakan Turgut Özal’a isyan mektubu

Fiilen 1984 yılında başladıysa da özelleştirme girişimleri 80’ler boyunca, büyük ölçüde devletçi/kamucu reflekslerini koruyan yüksek yargının ve ordunun müdahaleleri ile halkın büyük çoğunluğunun özelleştirmeye karşı olması yüzünden akamete uğradı (Boratav, 1991: 97-98). Asıl büyük özelleştirme ihaleleri 1990’larda gerçekleştirildi.

Yükselen yeni medya holdingleri, değerlerinin oldukça altındaki bedellerle ve çeşitli kayırma ya da teşviklerle çok değerli kamu teşekküllerinin yeni sahipleri oldu. Bunların içinde elektrik üretim ve dağıtımı ile bankacılık gibi stratejik sektörlerde bulunan kurumlar yer alıyordu. 2002 yılına kadar 169 kuruluş değişik yöntemlerle özel sektöre devredildi.

Medya sektörü ile ilişkili bazı özelleştirmeler[13]
Kuruluşun Adı	Devredilen Kamu Payı(%)	Bağlantılı Medya Grubu	Satış Tarihi
Ray Sigorta	49,65	DOĞAN (Aydın Doğan)	04.05.1992
Gaziantep Çimento	99,73	UZAN (Cem Uzan)	16.11.1992
Trabzon Çimento	100,00	UZAN (Cem Uzan)	16.11.1992
Ladik Çimento	100,00	UZAN (Cem Uzan)	21.04.1993
Şanlıurfa Çimento	100,00	UZAN (Cem Uzan)	21.04.1993
Bartın Çimento	99,78	UZAN (Cem Uzan)	06.05.1993
Çukurova Elektrik	11,25	UZAN (Cem Uzan)	16.02.1993
Kepez Elektrik	25,39	UZAN (Cem Uzan)	16.02.1993
Çestaş	2,29	UZAN (Cem Uzan)	18.05.1994
HAVAŞ	60,00	PARK (Turgay Ciner)	17.04.1995
Van Çimento	100,00	UZAN (Cem Uzan)	12.06.1996
Lalapaşa Çimento	100,00	UZAN (Cem Uzan)	14.06.1996
Ergani Çimento	100,00	UZAN (Cem Uzan)	03.04.1997
Etibank	100,00	BİLGİN (Dinç Bilgin)	02.03.1998
HAVAŞ	40,00	PARK (Turgay Ciner)	30.03.1998
POAŞ	51.00	DOĞAN (Aydın Doğan)[14]	03.03.2000
Kaynak: Adaklı, 2006: 219’dan alınarak minör değişikliklerle güncellenmiştir

24 Ocak Kararlarının en önemli uygulamalarından biri, vadeli mevduat ve kredi faizlerinin serbest bırakılmasıdır (Toy, 2010). 4 Haziran 1980 tarihinde alınan kararla faiz oranları serbest bırakıldı ve karar 1 Temmuz’da yürürlüğe girdi. Bu tarihten sonra sürekli kriz dinamiği ile birlikte sürdürülecek olan finansal serbestleştirmenin ağır sonuçları oldu. Serbestleştirme politikasının ilk görünür kazası, 1982’de yaşanan “banker faciası”dır. 14 Mart 1983 tarihinde Has Holding’e ait İstanbul Bankası ile Çavuşoğlu-Kozanoğlu Grubuna bağlı Hisarbank ve Odibank’ın yönetimine el konulması ve ardından bu bankaların Ziraat Bankasına devri bu alanda yeni müdahaleleri ve/veya düzenlemeleri gündeme getirdi^[15].

Güneş, 7 Haziran 1983

Hürriyet, 15 Mart 1983

80’ler ve 90’lar boyunca siyasal iktidarın inişli çıkışlı finansal serbestleştirme operasyonları, ilk kazalardan daha da kötü sonuçlara gebe olan, son derece sağlıksız bir piyasaya yol verdi. Nitekim 2000’lerin başında yapılan incelemeler neticesinde görüldü ki, Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’na (TMSF) devredilen bankaların kaynakları, banka sahipleri tarafından istismar edilmiş ve bankaların zararları neredeyse kendi aktif büyüklükleri kadar artmıştır (Toy, 2010: 78). Söz konusu bankaların büyük çoğunluğu, medya holdingleri ile ilişkilidir. Bu kadar kırılgan bir ekonomide bankacılık/finans gibi bir alana hücum eden irili ufaklı sermaye grupları, herhangi bir kamu denetiminden kaçmak, rakip firmaların önüne geçmek, varlığı için elzem bir hukuki düzenlemeyi yaptırtmak için elindeki medya gücünü kullanmaktan çekinmemiştir.

23 Aralık 1999, Doğan Grubuna bağlı Posta Gazetesi, IMF politikalarına övgü düzüyor

Ancak medya gücü, çoğunluğu kamudan elde edilen finansal yapıların içini boşaltarak başka yatırım alanlarını finanse etmede kullanan sermaye gruplarını batmaktan kurtarmaya yetmemiştir.

Aşağıdaki tablo, medya şirketleri ile bankacılık ve finansın “mutsuz” evliliğini şematik düzeyde açıklıyor.

Medya sektörü ile ilişkili özel bankalar ve finans kurumları (1998-2003)
Adı	Grup	İlişkili bazı medya kuruluşları	Kuruluş	Devirler
Adabank	UZAN[16]	Star TV, Star Gazetesi	1985 yılında kuruldu. 27 Temmuz 2003’te Uzanlara yönelik mali operasyon çerçevesinde el konuldu	Birkaç kez satışa çıkarıldı ama alıcı bulunamadı. Halen BDDK’nın/TMSF’nin kontrolünde.
Bank Ekspres	KORKMAZ YİĞİT	Kanal 6, Genç TV	1992’de İbrahim Betil tarafından kuruldu, ardından önce Doğuş Grubu’na (Garanti Bankası), daha sonra 20 Mart 1997’de Korkmaz Yiğit’e geçti.	Türkbank skandalının ardından 23 Ekim 1998’de TMSF’ye devredildi. 30.06.2001’de Tekfen Holding’e satıldı (Toy, 2010: 73).
Bank Kapital	CEYLAN	CTV	1986’da yabancı sermaye ile Bank Indosuez olarak kuruldu. 31 Aralık 1990 tarihinde Bank Indosuez Türk A.Ş. adını alarak Türkiye’ye taşındı. 22 Mayıs 1995’te Bank Kapital Türk T.A.Ş. adıyla Ceylan Holding’e geçti; 27 Ekim 2000’de Etibank’la birlikte TMSF’ye devredildi.	26 Ocak 2001’de Sümerbank’a devredildi.[17]
Bayındırbank	BAYINDIR	BRT[18]	1997’de Çaybank satın alınarak Bayındırbank’a dönüştürüldü. 9 Temmuz 2001’de TMSF’ye devredildi.	Fon tarafından Birleşik Fon Bankası haline getirildi
Dışbank	DOĞAN	Hürriyet, Kanal D, CNN Türk	1964’te Amerikan-Türk Dış Ticaret Bankası adıyla kurulan banka, 21 Haziran 1993’te Lapis Holding’e satıldı. Ocak 1994’teki krizin ardından yönetimine el konuldu; 3 Kasım 1994’te Doğan Grubuna satıldı.	4 Temmuz 2005’te Fortis Bank’a satıldı
Etibank	SABAH	Sabah, ATV	1935 yılında kuruldu, 2 Mart 1998’de Cavit Çağlar’la Dinç Bilgin satın aldı. 9 Ocak 1999’da Çağlar’ın sahibi olduğu İnterbank’a TSMF tarafından el konulunca Bilgin Ailesi, sermaye artırımı yoluyla Etibank hisselerinin tamamına sahip oldu. 27 Ekim 2000’de TMSF’ye devredildi.	Bütün aktif ve pasifleriyle Bayındırbank’a geçirildi.
Garanti Bankası	DOĞUŞ	NTV, Kanal e	1946’da kuruldu. 6 Eylül 1983’te Doğuş Grubu’na katıldı. Koç grubunun bankadaki % 62’lik hissesi Doğuş’a geçerken, Sabancı Holding de daha sonra yüzde 35’lik hissesini Doğuş’a devretti. Aralık 2001’de Osmanlı Bankası ile birleşti. 2011’de İpyol BBVA ile ortaklık kurdu.	2017’de bankanın ana hissedarı Banco Bilbao VizcayaArgentaria (BBVA) oldu.
Interbank	NERGİS[19]	Olay TV, Olay FM	1996’da Çukurova Grubu’ndan satın alındı, 7 Ocak 1999’da TMSF’ye devredildi.[20]	15 Haziran 2001’de Etibank’a devredilmiştir.
İhlas Finans	İHLAS	TGRT	1994’te kuruldu.	10 Şubat 2001’de TMSF’ye devredildi.
İktisat Bankası	AVRUPA VE AMERİKA H.	Cine5	1927 yılında Denizli İktisat Bankası olarak kurulan banka, 1980’de İktisat Bankası adını aldı. 1984 yılında Erol Aksoy’un denetimine geçti; 15 Mart 2001’de TMSF’ye devredildi.	4 Nisan 2002 tarihli kararla tüm aktif ve pasifleri, Birleşik Fon Bankası olarak yapılandırılan Bayındırbank’a geçirildi.
İmar Bankası	UZAN	Star TV, Star Gazetesi	1928 yılında kuruldu. Doğuş Holding’ten 1980’lerin başında satın alındı. Uzanlara yönelik mali operasyon çerçevesinde bütün varlıkları ile birlikte, 4 Temmuz 2003’te el konuldu.	8 Haziran 2005’te iflasına karar verildi, TMSF’nin iflas süreci devam ediyor.[21]
Körfezbank	DOĞUŞ	NTV	1987’de Doğuş Grubu tarafından Katar ortaklığıyla kuruldu. 31 Ağustos 2001’de Osmanlı Bankası ile birleştirildi.	Aralık 2001’de Garanti Bankası bünyesine geçti.
MNG Bank	MNG[22]	Kanal 8	1992’de Doğuş Grubu tarafından satın alınan T-Bank’ın adı Garanti Yatırım ve Ticaret Bankası olarak değişti. 1 Ekim 1997’de Mehmet Nazif Günal’a satılan banka bu kez MNG Bank adını aldı.	2006’da Lübnan’lı Hariri ailesi ve Ürdün’lü Arab Bank satın aldı, bankanın adı Turkland Bank (T-Bank) oldu.[23]
Osmanlı Bankası	DOĞUŞ	NTV Kanal e	Haziran 1996’da Doğuş Grubu’na ait Garanti Bankası iştiraki olan CloverInvestments aracılığıyla satın alındı. 31 Ağustos 2001’de Doğuş Grubu bünyesindeki Körfezbank ile birleştirildi.	21 Aralık 2001’de ana hissedarı olan Garanti Bankası’nın bünyesine dâhil oldu.
Pamukbank	ÇUKUROVA	Show TV	1954 yılında Çukurova Grubu tarafından kuruldu. 18 Haziran 2002 tarihinde fona devredildi.	12 Kasım 2004’te Halk Bankasına devredildi.
Türkbank	KORKMAZ YİĞİT		Satış ihalesinde mafyanın devrede olduğu anlaşılınca ihale iptal edildi. 6 Kasım 1997’de fona devredildi.	9 Ağustos 2002’de tasfiyesine karar verildi.
Yapı ve Kredi Bankası	ÇUKUROVA	Show TV	9 Eylül 1944’te kuruldu; 70’lerde Çukurova ile Sabancı grupları arasındaki denetim mücadelesinden birincisi galip çıktı.	18 Haziran 2002’de fona devredilen Pamukbank’la birlikte grubun borçları yapılandırılırken plana dahil edildi. 2005’te Koç Grubuna satıldı.
Kaynak : Adaklı, 2006: 213-216’dan alınarak güncellenmiştir.

Bankacılıkla medyanın “mutsuz evliliğinde” önemli momentlerden biri, Türkbank’ın işadamı Korkmaz Yiğit’e satışıdır. Lüks konut inşaatıyla ünlü işadamı Korkmaz Yiğit’in medya sektörüne ani ve beklenmedik girişi kadar çıkışı da gürültülü olmuştur. 1997 Mart’ında Doğuş Grubu’ndan Bank Ekspres’i satın alan Korkmaz Yiğit, 1998’de aniden medya sektörüne yatırım yapmaya başlamış; önce Dinç Bilgin’e ait Yeni Yüzyıl’ı, ardından Milliyet ve AD Yayıncılık’ı satın almış; Kanal 6, Kanal E, Genç TV ve Renk TV’ye ortak olmuştur. Daha sonra Yiğit’in, hükümet üyeleriyle ilişkili bir biçimde, mafyanın tehditlerine boyun eğerek Türkbank ihalesine ve medyaya girdiği açıklanacaktı. Anasol-D koalisyonunun başındaki Mesut Yılmaz’ın -yıllar önce Turgut Özal’ın Asil Nadir’le yapmaya çalıştığına benzer şekilde^[24]– yeni bir medya sahipliği yaratarak politik gücünü sağlama almayı hedeflediği ve bu amaçla Korkmaz Yiğit’i teşvik ettiği iddiaları kısa zamanda hükümeti oldukça kırılgan bir hale getirmiş ve 55. hükümet düşmüştür.

***

12 Eylül 1980’den önceki dönemde basın piyasasının hâkim grupları, Simavi ve Karacan aileleriydi. 1990’larda her iki grup da “tarih” oldu; yerlerini başkaları aldı. Yeni aktörlerin asıl kazanç kapıları, Türkiye’de hiçbir zaman yeterince derin bir piyasaya kaynaklık edemeyecek kadar düşük seyreden geleneksel tiraj ve reklam gelirleri değil basın dışındaki yatırımlarıydı. Bu yatırımların güçlenmesinde, yukarıda bahsedilen neoliberal piyasa stratejilerinin esaslı uygulamaları, özelleştirme ve finansallaşma başat roller üstlendi. 1990’lardan itibaren basından medyaya evrilen büyük gruplar, risk almaksızın kamu kaynaklarını kullandılar, teşvikler aldılar, bankaları oldu, özelleştirme ihalelerinde başköşeye oturtuldular. Sermaye fraksiyonları arasındaki rekabet, 12 Eylül sonrası Türkiye’sindeki medya girişimleri söz konusu olduğunda son derece kliyentalist ilişkiler çerçevesinde ve büyük ölçüde hâkim sınıf ve yapıların belirleyiciliğinde şekillendi. 90’lı yılların yükselen medya patronları; Aydın Doğan, Cem Uzan, Dinç Bilgin, Ayhan Şahenk, Mehmet Emin Karamehmet gibi medya dışında ticaret, inşaat, otomotiv, enerji gibi yüksek kârlar vadeden ve her biri siyasi iktidarların karar ve uygulamalarıyla doğrudan ilişkili sektörlerde yatırımları olan aile şirketleriydi.

1958 yılından itibaren İstanbul’da ticarete başlamış olan Aydın Doğan’ın 1979’da, Abdi İpekçi gibi karizmatik bir editörün damgasını vurduğu^[25] önemli yayın organlarından Milliyet Gazetesi’ni satın alması, basın sermayesinin evrimi açısından simgesel öneme sahip bir olaydır. Aydın Doğan, gazeteci olmayan patronların ilki olmasa da, 24 Ocak Kararları ve 12 Eylül Darbesi ile açılan yeni perdenin tipik temsilcilerinden biri oldu. Doğan’ın yeni medya mimarisindeki varlığı, 1982 Yılında Güneş Gazetesi ile sektöre benzer biçimde “dışarıdan” giren Kozanoğlu-Çavuşoğlu Grubu gibi kısa ömürlü de olmadı. Doğan Grubu’na bağlı medya kompleksi, bugün AKP Hükümeti’nin medya vizyonu çerçevesinde büyük ölçüde yıpranmış olsa da ülkenin etkili mecralarını bünyesinde barındırmaya devam etmektedir.

Aydın Doğan, 1990’ların başına kadar Milliyet Gazetesi ve birkaç dergi ile sektörde varlık gösterdi. 1991’de de sahibi olduğu medya şirketlerini sendikasızlaştırıp Kanal D ve Hürriyet’i satın almasıyla bu sektörde daha emin adımlarla ilerledi. Dışbank ve POAŞ gibi varlıkları bünyesine kattığında, artık son derece kırılgan olan Türkiye ekonomisinde orduyu üzmeksizin siyasilerle aşık atacak bir güce kavuştu. Türkiye’de medya sermayesinin dönüşümü belki de en tipik halini uluslararası piyasalarla bütünleşme sırasında gösterdi. Bu konuda Doğan Grubu Avrupa’da Alman medya şirketleriyle (AxelSpringer, Bertelsman, vd)^[26] ABD’de de dünya medya devlerinden Time Warner’la kurduğu ilişkilerle hâkim bir konum elde etti.

Gazeteci aileden gelen Dinç Bilgin ise 1985’te, o güne kadar Babıali’de rastlanmayan ölçüde ileri teknoloji ürünü donanımla Sabah Gazetesi’ni basmaya başlamış ve dönemin en karakteristik medya bileşenlerinden biri olmuştur. Başlangıcından itibaren sendikayı gazeteye sokmayan Dinç Bilgin, 80’li ve 90’lı yıllar boyunca tıpkı rakibi Doğan gibi siyasetin diliyle oynayarak desteklediği aktörlerin iktidara gelmesi ya da iktidardakilerin kendi hesabına düzenlemelere gitmesi için elinden geleni yapmış ve temelde neoliberalizmin ufkunda yer alan bir tüketim toplumunun inşasına aktif olarak katılmıştır. 1990’da İkitelli’ye “Medigrup” olarak taşınan Bilgin, yüksek kapasiteli donanımları daha verimli kullanabilmek için Sabah’ın yanı sıra Bugün, Yeni Yüzyıl, Fotomaç, Sabah Yıldızı gibi gazetelerle birlikte pek çok dergi yayınlayarak ölçek ekonomisinden yararlandı. Bilgin Grubu, 1993 Eylül’ünde ATV’yle yayıncılık dünyasına girdi. Ertesi yıl, Show TV’nin sahibi Erol Aksoy’la reklam pazarlama şirketi Mepaş’ı kurdu ve bu şirket üzerinden Yeni Yüzyıl Gazetesi’ni yayınlamaya başladı.

2 Mart 1998 tarihinde Dinç Bilgin, o dönemde Bursa milletvekili olan işadamı Cavit Çağlar’a ait Nergis Holding’le Medya-İpek Holding’i kurdu ve Etibank ihalesine girerek bankayı 155 milyon 500 bin dolar karşılığında blok olarak satın aldı. Etibank’ın 27 Ekim 2000’de TMSF’ye devredilmesi ve ardından bankanın içini boşalttığı gerekçesiyle Dinç Bilgin’in cezaevine girmesi sektördeki sermaye bileşiminin değişimine de yol verdi^[27].

Sektörde en hızlı ilerleyenlerden biri de Uzan Ailesi oldu. Medyadaki ilk girişimleri 1960’lı yıllara kadar geri gitse de (Adaklı, 2006: 180) Uzan Grubu, asıl çıkışını 90’lı yıllarda fiilen başlattığı özel televizyon yayıncılığıyla yaptı. 7 Mayıs 1990 tarihinde Uzan ve Özal ailelerinin ortak girişimi olarak Almanya üzerinden Star1 adlı kanalla fiilen başlatılan özel radyo ve televizyon yayıncılığı, medyadaki sahiplik ilişkilerinin değişiminde önemli bir momenttir. Bugün hala varlığını sürdüren belli başlı radyo ve televizyonlar 90’lı yılların başında, henüz yasal çerçevesi çizilmemişken birer birer Star1’i takip ettiler.

Uzan Grubu’nun 27 Ocak 1992 tarihinde yayınına başladığı Teleon, Türkiye’nin ikinci özel kanalı oldu. Bankacılıktan medya sektörüne geçiş yapan, 80’lerde bankacılık sektörünün “parlayan yıldızı” kabul edilen Erol Aksoy (% 50), o dönem hala Simavi Ailesinde olan Hürriyet (% 20) ve Dinç Bilgin’in (% 20) ortaklaşa kurdukları Show TV 1 Mart 1992’de düzenli yayına başladı. (Adaklı, 2001). Aynı yıl içerisinde Kayserili işadamı Kadir Has’ın kardeşi Kemal Has tarafından kurulan HBB (Has Bilgi Birikim) (9 Ekim 1992) ve Uzanlarla 1990 sonlarında baş gösteren anlaşmazlık sonucunda, Star’la bağlantısı kopan Ahmet Özal Kanal 6’yı yayına soktu^[28]. Türkiye’nin ilk şifreli kanalı Cine 5, 1993 yılında yayına başladı. 22 Nisan 1993’te ise Türkiye Gazetesi’nin sahibi Enver Ören (İhlas Grubu) TGRT’yle sektöre girdi. 1993 yılında Aydın Doğan ve Ayhan Şahenk’in ortaklığında kurulan Kanal D, Dinç Bilgin’in ATV’si ve Fethullah Gülen Cemaati’nin Samanyolu Televizyonu (STV) yayın hayatına başladı.

Karamehmet ailesinin medya macerası da, tıpkı diğerleri gibi, Türkiye’de sermayenin el değiştirmesi, kamudan sermayeye kaynak aktarımı konularında başlı başına örnek olay yapılacak kadar tipiktir. Aile şirketi olarak geçmişi Osmanlı dönemine kadar giden Karamehmet ailesinin 90’larda geleneksel medyadaki yatırımlarından daha önemli girişimleri telekomünikasyon ve dijital yayıncılık alanında, yani üretimden çok dağıtım alanında oldu. 1993’te Turkcell’le Telekom alanında büyük bir atılım yapan grup, Türkiye’nin ilk sayısal platformu olan Digiturk’ü 1999 Mart’ında Doğan Grubu ile ortak kurdu ama Doğan Grubu daha sonra ortaklıktan çekildi (Cumhuriyet, 17 ve 22 Nisan 2000). Giderek artan kanallarla büyüyen platform, çok uzun süre Türkiye’de neredeyse tekel statüsünde kaldı. 1999’da Show TV’yi Erol Aksoy’dan alan Karamehmet için 2000’li yıllar, grup bünyesindeki Pamukbank’a el konmasıyla birlikte AKP Hükümeti ile yapacağı pazarlıklar üzerinden şekillenecektir.

90’lar boyunca birer birer yayıncılık piyasasına ve daha önemlisi, halkın gündelik yaşamına dâhil olan özel kanalların yarattığı fiili durum, 1993’te Anayasal engelin ortadan kaldırılmasıyla ve 13 Nisan 1994 tarihinde kabul edilen 3984 sayılı Radyo ve Televizyon Kuruluş ve Yayınları Hakkında Kanun’la yasal çerçeveye kavuştu. 3984 Sayılı yasa ile alanın denetimi, sözde bağımsız Radyo Televizyon Üst Kurulu’na bırakıldı. 1997’de öncelikle yerel frekansların dağıtılacağı ihale, Başbakanlığın uyarısı üzerine iptal edildi. İhaleye katılacak yayıncı kuruluşlardan “ulusal güvenlik belgesi” isteneceği belirtildi. Bu kararın gerisinde, ihaleye özellikle Kürt bölgelerinden katılacak yerel yayıncıların rejim açısından bir tehdit olarak görülmesi yatmıştır. 2001’de yerel yerine ulusal frekanslar için açılacak olan ihale de Doğan Grubu’nun, frekans kullanım hakkı kazanacak yayıncı sayısının 11 ile sınırlandırılmasına karşı açtığı dava yüzünden iptal edildi. 2013’teki ihale, şartnamede ihaleye katılacak olan tematik kanalların sınırlandırılması nedeniyle esasen çocuklar için çizgi film yayınlayan ve Fethullah Gülen cemaatine bağlı Yumurcak TV’nin oyun dışı kalması nedeniyle iptal edildi.

Bütün ihale süreçlerinde, 1990’ların başında kamusal frekansları birer birer gasp eden sermaye gruplarının, alanın başka oyunculara da açılmasından duyduğu rahatsızlığın ötesinde, Türkiye siyasetinin her dönemde tepesine çöken askeri ya da sivil vesayet kurumları belirleyici olmaktadır. Bu bakımdan, radyo-televizyon yayıncılığı için uygun karasal ve ardından sayısal karasal frekansların tahsisi için bugüne kadar açılan 3 ihalenin de akamete uğraması tek başına Türk siyasi tarihinin önemli bir bölümü olarak yazılabilir.^[29]

1990’ların başında, yıllar boyu halkın ödediğinden bihaber olduğu elektrik paylarıyla finanse edilip halka karşı sorumlu olmayan ama devlet tekelinin avantajlarını sorumsuzca kullanan TRT, yine devletin tepesinde bulunanların hilesiyle yayına başlayan Star 1 karşısında izleyici ve reklam kaybına uğradı, belki daha da önemlisi, yetişmiş elemanlarını bu kanala kaptırdı. Magic Box’ın Yönetim Kurulu Başkanı koltuğuna TRT’nin eski genel müdürlerinden Tunca Toskay oturdu ve kurumun deneyimli kadrolarından Adem Gürses, Gülgün Feyman, Ekrem Çatay, Mehmet Turan Akköprülü’yü ekibine aldı. TRT’nin bundan sonraki öyküsü, bütün devlet tasallutuna karşın çok önemli bir geleneğin taşıyıcısı olan görsel-işitsel havuzu ve bunları gerçekleştiren değerli personelin etkisizleştirilmesinin ve giderek kötü bir piyasa aktörlüğüne “yükselişin” öyküsüdür (Sümer ve Adaklı, 2010).

Kriz koşullarını sürekli tetikleyen gelişme stratejilerinin sunduğu avantajlardan yararlanmaya çalışan medya grupları, hem güçlenmek/büyümek hem de ağır zafiyet durumlarından kurtulmak için siyasi iktidarla iyi geçinmek zorundadır. Kuzey Irak’ta petrol dağıtım şirketi kuran bir şirketin (Genel Enerji) Kürt meselesinde kendi görüşünün olması ya da bunu siyasi iktidara karşı savunması imkânsızdır. Keza, TMSF’ye (kamuya) milyarlarca dolar borcu varken bu yükü hafifletmenin yolu örneğin elindeki medya varlıklarının bir kısmını iktidar partisine yakın işadamlarına teslim etmek olabilir (Mehmet Emin Karamehmet Ethem Sancak)

Neoliberal birikim stratejisinin avantajlarından yararlanarak büyüyen, bu sırada önlerine çıkan yasal, siyasi ya da ticari rakiplerinden kaynaklanan engelleri aşmak üzere gerek fiili süreçlerde gerekse sahip oldukları yayın içerikleri üzerinden toplumu şekillendirmeye çalışan medya gruplarının bir kısmı, 2001 krizini büyük kayıp yaşamadan atlatmayı başardı. AKP iktidarıyla kartları yeniden karmaya çalışan medya patronları şunlardı: Aydın Doğan, Ayhan Şahenk, Mehmet Emin Karamehmet, Turgay Ciner. Bu patronların öyküleri, bir sonraki bölümde AKP iktidarı döneminin son derece özgün medya mimarisi çerçevesinde ayrıntılı olarak işlenecek.

Neoliberal mimarinin teknik altyapısı; telekomünikasyon ve internet cephesi

Buraya kadar anlatılanlar, 1980’li yıllardaki kırılmanın daha ziyade politik ve kısmen ekonomik verilerini içeriyordu. Bu bölümde, söz konusu verilerle örmeye çalıştığımız dönüşüm hikâyesinin nirengi noktalarından biri olan, medyadaki altyapı unsurlarına, Türkiye’de Telekom ve internet sektörlerinin gelişimine bakacağız. Burada, iletişim alanında devlet tekelini ortadan kaldıran, ifade alanlarını daraltan, medyayı temelde bir sermaye bileşenine dönüştüren, gözetim ve denetimi normalleştirip, çalışanların yaşamları üzerindeki karar alma hakkını neredeyse tamamen ellerinden alan, içerik üretimini tamamen piyasa yönelimli hale getiren fiili ve yasal müdahalelerin bir tesadüf eseri olmadığını göstermeyi umuyoruz…

1980-2000 Arası Telekomünikasyon Alanının Genel Görünümü

Türkiye’de 1980’lerden 2000’lerin başına kadar telekomünikasyona ilişkin en önemli tartışmalar, alanın özelleştirilmesine yönelik girişimler, altyapının sayısallaştırılması, telekomünikasyon altyapısı üzerinden sunulan hizmetlerin çeşitlenmesi ve telekomünikasyon hizmetlerini sunmakla yükümlü olan Posta ve Telgraf Teşkilatı (PTT) Genel Müdürlüğü’ne kitle iletişimle ilgili görevlerin verilmesi olarak sıralanabilir. Bu değişimlerin belirleyenleri ise neo-liberal politikalar kapsamında uygulamaya konan serbestleştirme ve özelleştirme politikaları ve teknolojik gelişmeler olmuştur. Türkiye’nin ekonomik gelişme hedefleri ve güvenlik endişesi de bu dönemde belirleyici olan diğer faktörlerdir. Telekomünikasyon hizmetlerinin ve iletişim ağlarının en önemli müşterilerinden olan çok uluslu şirketler, Dünya Bankası, Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Uluslararası Telekomünikasyon Birliği (ITU) de dünyada ve Türkiye’de telekomünikasyon altyapısının serbestleştirilmesinin ve/veya özelleştirilmesinin uluslararası aktörleri olmuştur. Bir kamu hizmeti olarak sunulan ve PTT Genel Müdürlüğü bünyesinde olan telekomünikasyon altyapısı tam da bu niteliğinden dolayı 1980’lerin sonuna kadar Devlet Planlama Teşkilatı, Ulaştırma Bakanlığı, alanla ilişkili kamu kuruluşları, ordu ve ulusal telekomünikasyon sanayisi gibi aktörlerin belirleyici olduğu bir politika oluşturma süreci çerçevesinde yönetilmiştir (Başaran, 2010: 236-237). Ekonomik yeniden yapılanma politikaları, 1980’de yaşanan askeri darbe ve ülkenin Güneydoğusunda “kamu düzenini sürdürme” amacı bu dönemdeki telekomünikasyon politikalarını etkilemiş; NATO’nun önceliklerini dikkate alan bir yaklaşım çerçevesinde altyapının sayısallaştırılması planı devreye sokulmuştur. Sabit telefon penetrasyonunun önemsenmesi ve telefon abone sayısının hızla artması, kablo ve telsiz teknolojisiyle telekomünikasyon ağının genişlemesi, uydu teknolojisiyle devlet televizyonu yayının yaygınlaştırılması gibi gelişmeler bu dönemde uygulanan geleneksel telekomünikasyon politikasının belli başlı sonuçları olmuştur (Geray, 2016a: 30-31).

1980 darbesinden sonra göreve gelen Bülent Ulusu hükümetinin hazırlayıp devletin ilgili birimlerine dağıttığı 1983-1993 Haberleşme Ana Planı’nda sayısal iletişime verilen önem, kitle iletişimiyle ilgili bazı hizmetlerin bu kapsamda değerlendirilmesi PTT Genel Müdürlüğü’nün kitle iletişim ile ilgili işlevler yüklenmesini de beraberinde getirmiştir. Bu belgeyle başlayan böylesi bir yönelim (Geray, 1994: 173) ilk olarak 12 Ocak 1989 tarihli ve 3517 sayılı yasayla gerçeklik kazanmıştır. Yasayla o güne kadar Türkiye Radyo Televizyon Kurumu’nun (TRT) elinde bulunan radyo ve televizyon vericileri ve kurumun 1.354 kişilik personeli PTT Genel Müdürlüğü’ne devredilmiştir^[30] (Yıldız, 2003: 31).

Telekomünikasyon ile radyo-televizyon yayıncılığı bağlantısının belirginleştiği bir diğer gelişme de Türkiye’de Kablo TV yayıncılığının başlamasıdır. Uydu teknolojisi 1980’lerin ortasında çanak antenler aracılığıyla TRT dışında yayınların izlenebilmesini sağlamıştır (Pekman, 1996: 1025). Bu bir taraftan televizyon yayıncılığında TRT tekelinin kırılacağı ve ticarileşmenin başlayacağı bir sürecin ilk işaretleri olurken diğer taraftan da belediyeler gibi bazı kurumların uydu yayıncılığına yönelik girişimlerde bulunmasına uygun teknolojik ortamı sağlamıştır. Kablo TV yayıncılığı böylesi bir ortam içinde başlamış, PTT uydudan yayınları izletebilmek için Kablo TV çalışmalarını başlatmıştır (Yıldız, 2003: 31). Bu konuda ilk adım 1988’de atılmış, dönemin PTT Genel Müdürlüğü bu amaçla fiber optik kablo projesi geliştirildiğini açıklamıştır. Aralık 1988’de pilot bölge seçilen Ankara’nın Çankaya ilçesinde deneme amaçlı ilk Kablo TV yayınları başlamış; kısa süre içinde Bahçelievler ilçesini de kapsayacak şekilde genişletilmiştir. Daha sonra PTT Genel Müdürlüğü Kablo TV yayıncılığı için TRT ile anlaşmış ve yayınları Türkiye genelinde yaygınlaştırmak için 1990 yılında bir ihale açılmıştır. Bu çalışmalar sonrasında da Kablo TV yayınları 10 ili kapsayacak biçimde gelişmiştir (Özçağlayan, 2000: 44-45).

1990’lı yıllar, telekomünikasyon altyapısını özelleştirme girişimlerinin başladığı yıllar olmuştur. Telekomünikasyon alanında altyapıdan önce ilk olarak telekomünikasyon uç araçları pazarının serbestleştirilmesi gerçekleştirilmiştir. 1988’de PTT Genel Müdürlüğü telefon makineleri alanını serbestleştirdiğini açıklamış; TELETAŞ ve NETAŞ şirketlerinin özelleştirilmesiyle de Türkiye’de telekomünikasyon alanında ilk özelleştirmeler hayata geçirilmişti.1993’te ise altyapının özelleştirilmesine ilişkin adım atılmış; PTT’nin telekom bölümü ayrılıp şirketleştirilmiştir. Aslında bu konuda ilk girişimler 1983’de başlamıştır ve süreçte belirleyici olan aktörler de diğer gelişmekte olan ülkelerde olduğu gibi Türkiye’de de Dünya Bankası ve IMF olmuştur. Bu kurumlar tarafından bütçe açıklarını dengelemek amacıyla özelleştirme uygulamalarının önerilmesi ülke içinde destek bulmamış ve 1993’e kadar herhangi bir girişim sonuca ulaşmamıştır. 1992’de Dünya Bankası’nın hazırladığı ve “telekomünikasyonda tekelin kaldırılmasını, posta ve telgraf hizmetlerinin telekomünikasyondan ayrılmasını, telekomünikasyon operatörünün şirketleştirilmesini, bağımsız düzenleyici bir kurumun kurulmasını, katma değerli hizmetlerin serbestleştirilmesini, insan kaynağının geliştirilmesini ve kamu yönetiminde enformatikleşmeyi” öneren bir Türkiye raporu çerçevesinde de telekomünikasyonun özelleştirilmesi girişimleri tekrar gündeme gelmiştir. 1993’te posta ve telgraf kurulum ve işletmesinin T.C. Posta İşletmesi Genel Müdürlüğü, telekomünikasyon hizmetlerinin ise Türk Telekomünikasyon AŞ tarafından verilmeye başlanmasıyla şirketleşme ve telekomünikasyon ve posta hizmetlerinin ayrıştırılması tamamlanmıştır. İlerleyen zamanda çeşitli defalar Türk Telekom’un özelleştirilmesi, hisselerinin satışı için girişimlerde bulunulmuş ama özelleştirmenin yasal çerçevesini oluşturacak düzenlemeler ya Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiş ya da hisse satışına yetersiz teklif alınması, önerilen bedellerin yeteri kadar yüksek olmaması nedeniyle özelleştirme süreci tamamlanmamıştır (Geray, 2016a: 32-34; Geray, 2016b: 207-208; Başaran, 2010: 246).

Telekomünikasyon altyapısının özelleştirme planına dâhil edilmesi, gerek kablolu yayıncılığın gerekse de Çukurova Grubu’na ait Turkcell ve Uzanların kurduğu Telsim gibi cep telefonu şirketlerinin medya şirketleriyle bütünleşik olarak büyümesi için uygun ortamı sağlamıştır. Türkiye’nin ilk GSM operatörü olarak 1994 Şubat’ında hizmete başlayan Turkcell kısa zamanda Çukurova Grubunun en kârlı kuruluşlarından biri haline gelmiştir. Hemen ardından rakibi Telsim 1994 yılının Şubat ayında GSM iznini alarak Mayıs’ta hizmet sunmaya başlamıştır. 2001 krizinin ardından Pamukbank’a el konulmasıyla birlikte Turkcell’de Çukurova’nın hâkimiyeti zayıflamış ve giderek de -hala çatışmalı bir alan olarak kısmi varlığını sürdürse de- Karamehmet çoğunluk hisselerini kaybetmiştir. Telsim’e ise TMSF 13 Şubat 2004 tarihinde borçlarından dolayı el konulmuştur.

Telekomünikasyon altyapısı üzerinden verilen katma değerli hizmetler arasında olan cep telefonuna ek olarak Türkiye’de bu dönemde internet de bir diğer katma değerli hizmet olarak sunulmaya başlamıştır. 1970’lerden sonra ortaya çıkan sayısallaşma ve bilgisayar teknolojisindeki gelişmelerin sonucu olan bu hizmetler yaygınlaşmalarından sonra hem iletişim alanının teknolojik değişiminin somutlaştığı alanlar olmuş hem de medya endüstrisindeki sektörel yeniden yapılanmaların önemli bileşenleri olarak karşımıza çıkmıştır. Sayısallaşma ve bilgisayar teknolojisindeki gelişmelerle iletişim teknolojilerinin hem yetenekleri ve kapasiteleri artmış hem de kitle iletişimi ile noktadan noktaya iletişim arasındaki ayrımlar aşınarak veri iletimi, kitle iletişim ve noktadan noktaya iletişim gibi farklı iletişim biçimleri aynı platform üzerinde birleşmiştir. Teknolojik yöndeşme olarak adlandırılan bu değişim yeni iletişim teknolojilerinin doğuşunu sağlamıştır. Ayrıca daha önceleri noktadan noktaya iletişim ile sınırlı olan telekomünikasyon ağı üzerinden verilen hizmetlerin çeşitlenmiş ve telekomünikasyon altyapısı da bir yeni iletişim teknolojisi olmuştur (Aydoğan, 2016: 273-274; Geray, 1994: 225).

Teknolojik yöndeşme 1990’lardan itibaren iletişim alanında yaşanan değişimleri açıklamak, serbestleştirme ve ticarileştirme yönlü girişimleri meşrulaştırmak için en çok kullanılan kavramdır. Teknolojik yöndeşmenin olanaklı kıldığı yeni çokluortam içerik ve hizmetlerinin, sayısal iletişimin ekonomik kazanım ve istihdam yaratması beklenmiş; bu beklentinin gerçekleşmesinin de iletişim alanının sermayenin serbest dolaşımına açık bir pazar olarak biçimlendirilmesine bağlı olduğu iddia edilmiştir (Winseck, 2008; Mansell ve Javary, 2004). Küresel enformasyon altyapısı tartışmaları kapsamında iletişim ve ağ politikalarındaki sermaye yanlısı bu bakış açısı Türkiye’de de karşılığını bulmuştur. Aşağıdaki bölümde hem böylesi bir dönüşümü göstermesi hem de 1990’lardan günümüze medya endüstrisindeki ticarileşmenin, dönüşümün önemli bileşenlerinden bir tanesi olması nedeniyle internetin Türkiye’ye girişi ve medya endüstrisinin alana yatırımları aktarılmıştır.

Türkiye’ye internetin girişi ve internet pazarının gelişimi

Küresel bilgisayar ağlarını birbirine bağlayan ağ olarak internetin Türkiye’deki tarihi geniş alan bilgisayar ağlarına kadar uzanmaktadır. 1986’da kurulan Türkiye Üniversiteler ve Araştırma Kurumları Ağı (TÜVAKA) sadece üniversiteler ve araştırma kurumları tarafından kullanılıp finanse edilmiştir. TÜVAKA teknolojik gelişmeler karşısında yetersiz kalmaya başlayınca yeni bir altyapının kurulması çalışmaları başlatılmıştır. Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) ve Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) ortaklığındaki bir proje kapmasında 1992’de Türkiye’nin internet bağlantısı sağlanmış; uluslararası internet bağlantısının gerçekleştirilmesi ise 1993’te olmuştur (Başaran, 2010: 176-177). Bu yeni omurganın yönetilmesi için aynı yıl ODTÜ ve TÜBİTAK tarafından TR-NET adıyla bir organizasyon kurulmuştur. Türkiye’de interneti toplumun tüm kesimlerinin kullanabilmesini amaçlayan organizasyonun resmi olmayan bir statüsü olmuş; TR-NET’in teknik altyapısı için gerekli olan hat kirası, yönlendirici, modem, terminal gibi araçların ücretleri ODTÜ ve TÜBİTAK tarafından karşılanmıştır. TR-NET omurgasının ODTÜ-Washington arasındaki yurt dışı PTT hattının kirası da yine TÜBİTAK tarafından ödenmiştir (TR-Net Ağ Bilgi Grubu, 1995: 1-2). Her ne kadar TR-NET döneminde ticari İSS’ler faaliyet göstermişse de sayıları çok az olmuştur. TR-NET döneminde internet esas olarak akademi egemenliğinde olmuş ancak bu egemenliğin tartışılması ve bir sonraki dönemin ticari ve yönetsel aktörlerinin belirmeye başlaması da yine bu dönemde gerçekleşmiştir (Başaran, 2010: 178).

TR-NET internet talebini karşılamakta yetersiz kalınca Türkiye’nin ilk ticari omurgası olan TURNET omurgası için girişimler başlatılmıştır. Omurganın kurulması için TR-NET ekibi tarafından Türk Telekom’a (TT) teknik, örgütsel ve maddi düzeyde öneriler içeren bir rapor sunulmuştur. Raporda Ankara, İstanbul ve İzmir merkezli yeni bir altyapı kurulması ve örgütsel düzeyde de internet servis sağlayıcıların (İSS) kurumsal ve bireysel son kullanıcıya hizmet satmaları tavsiye edilmiştir. Rapor, TURNET’in kurulması için devletin kaynak sağlaması ve TURNET kendisini finanse edinceye kadar da devletin maddi desteğini devam ettirmesi önerisini de içermiştir. TR-NET ekibinin önerdiği bu plan TT tarafından sahiplenilmiş ve TT, omurgayı bizzat kurma kararı almıştır. Gereken finansman için de gelir paylaşımına dayanan bir model ile Eylül 1995’te bir ihale açmıştır. İhaleyi SATKO, Sprint ve ODTÜ’nün oluşturduğu konsorsiyum kazanmış ve Mart 1996’da da sözleşme imzalanmıştır. Yedi yıl süreli imzalanan sözleşmede altyapı için gereken malzeme yatırımlarının konsorsiyum tarafından yapılması, TURNET omurgasından kazanılacak gelirin %70’nin TT’ye bırakılması ve bu payın her sene kurum lehine yükseltilmesi şartları yer almıştır. Konsorsiyum 1996 baharında sorunlar yaşamaya başlamış ve ilk olarak ODTÜ, 1997 ortalarında da SATKO konsorsiyumdan ayrılmıştır. Sprint daha sonra Alman ve Fransız ulusal telekomünikasyon kuruluşları ile birleşerek Global-One isimli yeni bir grup oluşturmuştur. TURNET omurgası Ekim 1996’da çalışmaya başlamış ve son kullanıcılar ya İSS’ler aracılığıyla ya da doğrudan TT aracılığıyla internet erişim hizmeti alabilmiştir. İSS’ler ise kendi kurdukları düğüm noktaları ve TT’nin kiralık hatları ile TURNET omurgasına bağlanabilmiştir. Bu dönemde TT hem omurga işletici hem de İSS olarak internet pazarında önemli bir aktör olmaya devam etmiştir (Wolcott, 1999: 19-21; Başaran, 2010: 274-275). Bu dönemin bir diğer özelliği de ticari İSS’lerin hizmet vermeleriyle Türkiye’de dinamik bir İSS pazarının oluşması ve ticarileşmenin başlamasıdır (Wolcott ve Çağıltay, 2001: 138).

Zaman içinde TURNET omurgasında yükseltmeler yapıldıysa da teknolojik olarak yeterli gelmemiş ve yeni bir omurganın kurulması için girişimler 1998’de başlamıştır. Böylesi bir kararda Global-One’ın ticari beklentilerini karşılayamadığını belirterek TT ile ortaklıktan ayrılması da etkili olmuştur (Güngör ve Evren, 2002: 53-54; Başaran, 2010: 281). 1998 başında TT-NET adıyla kurulacak yeni omurga için TT ihaleye çıkmış ve omurganın 1998 Ağustos veya Eylül’de kullanıma açılacağı açıklanmıştır. Yeni omurganın hayata geçirilmesi planlanan tarihte olmamış; ihaleyi kazanan Alcatel firması ile TT arasında imzalanan sözleşme çerçevesinde TT-NET omurgası ancak 1999 yılı başında hayata geçirilebilmiştir (Ayaz, 2000: 27). Omurganın kullanılmaya başlamasında sonra Türkiye’deki internet pazarı erişim ve içerik yatırımları düzeyinde daha da gelişmiş; internet pazarındaki aktörler arası çatışmalar da bu dönemde artmıştır. TT-NET’in kapasitesinin yeteri kadar arttırılmadığı, yanlış yönetilmesi, TT’nin bir İSS ve omurga işletici olarak internetin hem perakende hem de toptan pazarında faaliyet göstermesi, uygulanan fiyat politikası, TT’nin haksız rekabet yaptığı ve pazardaki hakim konumunu kötüye kullandığı iddiaları gibi konular anlaşmazlıkların temel başlıkları olmuştur. Bu dönemin bir diğer özelliği de internet erişiminde genişbant erişim teknolojisi olan ADSL ve ISDN BA teknolojilerinin deneme amaçlı da olsa kullanılmaya başlaması ve Kablo TV şebekesi üzerinden de internet erişiminin sunulmasıdır (Güngör ve Evren, 2002: 61-62; 68-72).

Türkiye’de internet erişimine ve içeriğine yatırım yapan ticari oyuncular Doğuş Grubu, Çukurova Grubu, Doğan Grubu, Sabancı Grubu, Koç Grubu, İhlas Holding, İş Bankası, Rumeli Holding ve Zorlu Grubu gibi büyük medya, finans ve sanayi grupları olmuştur. Bu yatırımların temel motivasyonu da teknolojik yöndeşmenin yaratması beklenen ekonomik kazanım ve geleneksel medya ile karşılaştırıldığında pazara giriş maliyetinin görece düşük olması avantajından yararlanarak yeni iletişim teknolojileri aracılığıyla medya endüstrisine girebilmek olmuştur (Aydoğan, 2016: 280-281).

Medya gruplarının internet pazarındaki konumlanmalarına baktığımızda ilk yatırımların TURNET omurgasının kurulmasından hemen önce başladığı görülmektedir. Çukurova Grubu 1995’te Superonline Uluslararası Elektronik Bilgilendirme ve Haberleşme Hizmetleri A.Ş.’yi kurarak internet erişim pazarına girmiş; Aralık 1996’da Superonline’ın web sitesini açmıştır. Superonline’ın kuruluşu için yapılan yatırımın miktarı 150 milyon dolar olarak açıklanmıştır. Grubun internet içeriği yatırımları ise haber, oyun, müzik, alışveriş gibi ilgi alanlarına yönelik portallarla başlatılmıştır. Bu çerçevede 1997’de Nethaber.com, Nisan 1998’de Superonline Shopping, Nisan 1999’da müzik portalı ve bir oyun sitesi olan geygir.com açılmıştır. Uzan Grubu’nun internet yatırımları ise 1998’de başlamıştır. İlk olarak Rumeli-Net kurularak internet erişim pazarına girilmiştir. Rumeli-Net’in internet içeriği yatırımları ise diğer medya şirketlerinde de olduğu gibi ilk olarak grup şirketleri tarafından üretilen içeriğin internete taşınması ile gerçekleşmiştir. Gruba ait olan Star televizyonu ve Star gazetesi internete aktarılmış; 2001’de de içerik üretimi alanında faaliyet gösteren Netbul’u satın almıştır. Doğuş Grubu’nun internet erişimi alanındaki yatırımı Eylül 1999’da kurulan İxir Holding A.Ş. olmuştur. İxir, ilk olarak bireysel internet erişimi pazarında hizmet vermeye başlamış; Mayıs 2000’den itibaren de chivi.com, chilek.com, nakhita.com. champiyon.com, sosyetix.com, yepnew.com, basamax.com, zakki.com ve ntvmsnbc.com gibi portallarla haber, eğlence, müzik, sohbet, alışveriş, oyun ve magazin konularında internet içerik yatırımları yapılmıştır. İhlas Grubu’nun internet erişim pazarına girişi 1996’da kurulan İhlas Net A.Ş. ile olmuş; içerik yatırımı için de grup 1998’de NetGazete adıyla bir site kurmayı tercih etmiştir. İnternet pazarına hem İSS hem de içerik sağlayıcı olarak giren bir diğer grup ise Doğan Grubu’dur. Doğan Grubu’nun internet yatırımlarını bünyesinde topladığı, “Doğan İletişim Elektronik Servis Hizmetleri A.Ş.”nin kuruluş çalışmaları 1999 yılı sonlarında başlamıştır. Şirketin kuruluşu Mayıs 2000’de tamamlanmış; E-Kolay markası altında ilk erişim paketi piyasa sürülerek şirketin portalı da açılmıştır. Doğan Grubu’nun internet pazarındaki içerik yatırımları da ağırlıklı olarak grup bünyesindeki yayınların internete aktarılmasıyla olmuştur. Bu çerçevede hurriyetim.com ve milliyet.com kurulmuş; kadın, elektronik ticaret ve eğlence içerikli başka portallar da açılmıştır. Dinç Bilgin’in iletişim alanındaki çatı kuruluşu Medya Holding ise internet alanına 1999’un ikinci yarısında Turkport ile girmiştir. Şirketin içerik alanındaki yatırımları ilk olarak, Medya Holding’in geleneksel medya alanındaki yatırımlarının sağladığı içerik için bir taşıyıcılık yapma görevi şeklinde biçimlendirilmiştir. Bu doğrultuda Medya Holding’e ait olan Sabah Online, Bir Numara Hearst Online ve ZDNet, Turkport bünyesinde çalışmalarını sürdürmüştür. Turkport portalında ayrıca şehir rehberlerine de yer vermiştir. Şirket bunu yaparken, o şehirlerde yaşayan öğrencilerin sağladığı içeriğe karşılık ücretsiz internet bağlantısı sunmuştur (Aydoğan, 2016: 284-289).

Türkiye’de sadece internet içeriği alanına yatırım yapan medya kuruluşları ise Cumhuriyet gazetesi ile Anadolu Ajansı ve ANKA haber ajansları olmuştur. Cumhuriyet’in internete aktarılması 7 Mayıs 1998’de olmuştur. Ağ ortamındaki Cumhuriyet’in ayırt edici özelliği ise basılı gazetenin tüm ekleri ve sayfaları ile olduğu gibi internete aktarılmasıdır. Ayrıca gazetenin verdiği kitaplar ve dergi ekleri de ağa aktarılmıştır. Anadolu Ajansı ise web sitesi üzerinden günlük haberlere, fotoğraflara ve İngilizce, Fransızca ve Almanca haberlere belli bir ücret karşılığı ulaşılabilmesine olanak vererek internet içeriğine yatırım yapmıştır. ANKA’nın web sitesi ise 2001’de kurulmuştur. Sitede haberlerin tanıtım yazıları yer almış tamamı ise ücretli abonelik çerçevesinde bireysel ve kurumsal abonelere sunulmuştur (Aydoğan, 2016: 290-291).

2000’lerin başına gelindiğinde Türkiye’de internet pazarında yaşanan gelişmeler medya gruplarının internet yatırımlarını yeniden şekillendirmesine neden olmuştur. 2001 yılında yaşanan ekonomik kriz ve bilgisayar donanımının ve internet bağlantısının pahalı olması internet kullanımının yaygınlaşamamasının en önemli nedenleri olmuştur. Bununla birlikte internet içeriğinin ücretli hale getirilememesi ve ücretli olarak sunulan içeriğin de satılamaması, internet reklamcılığının sektörü besleyecek kadar gelişememesi, abone elde edebilmek için yapılan çok büyük bütçeli reklam kampanyaları ve erişim hizmetlerinde gerçekleştirilen fiyat düşürme savaşları Türkiye’deki medya gruplarının internet alanındaki yatırımlarından beklediklerini elde etmelerini engellemiştir. Borsaya açılarak gelir elde etme beklentisi de gerçekleşememiştir. Gerek dünyada teknoloji şirketlerinin hisselerinin hızla değer kaybetmesi gerekse de Türkiye’de teknoloji şirketlerinin borsaya açılmak için gerekli olan kar etme şartını sağlayamaması, borsaya açılarak gelir elde etme modelinin de kısa sürede iflas etmesine neden olmuştur. Bu nedenlerle medya grupları küçülmek zorunda kalmıştır. İlk olarak içerik yatırımları tasfiye edilmiş, içerik üretimi için istihdam edilen kadrolar işten çıkarılmıştır. Bazı gruplar erişim pazarından da çekilmiş; pazarda faaliyet göstermeye devam edenler ise bireysel kullanıcıdan çok kurumsal abonelere yönelik bir iş yapma modeli benimsemiştir. Ancak hiç biri internet pazarından tamamen çekilmemiş; erişim ya da içerik alanlarından en az bir tanesinde yer almaya devam etmiştir. Örneğin Doğuş Grubu İxir’i kapatarak erişim alanından çekilmiş olsa da ntvmsnbc.com portalıyla içerik hizmetine devam etmektedir. Aynı şekilde Turkport da kapatılmış, ancak grubun haber alanında yaptığı internet içeriği yatırımları devam etmiştir (Aydoğan, 2016: 292-294).

***

Burada medya, telekom ve internet piyasalarıyla ilgili olarak anlattığımız öykü, bugün radikal biçimde değişmiştir. AKP döneminde dünyadaki örneklerine hiç benzemeyen bir yöndeşme pratiği yaşanmaktadır. Takip eden bölümde, popüler dile “havuz medyası” olarak yerleşen, Türkiye tarihinde benzeri görülmemiş bir medya ile yeni kurumları, yeni baskılama yöntemleriyle neredeyse yepyeni bir iletişim rejiminin detaylı öyküsü açıklanacaktır.

Kaynaklar

Ayaz, Orhan (2000). “Yatırımlarımız.” Türk Telekom Dergisi (Mayıs-Haziran): 12-15.

Aydoğan, Aylin (2016). “İnternet’te Geleneksel Medya.” İletişim Ağlarının Ekonomisi: Telekomünikasyon, Kitle İletişimi, Yazılım ve İnternet. Başaran, Funda ve Haluk Geray (der.) içinde. Ankara: Ütopya. 270-296.

Ayşe Hür (2015) “Devletin karanlık yüzü: JİTEM”, Radikal, 23 Ağustos, http://www.radikal.com.tr/yazarlar/ayse-hur/devletin-karanlik-yuzu-jitem-1420112/

Azer Bortaçina (1999) “Tarık Ziya Ekinci: Kardeşim masum olduğu için öldürüldü”, Milliyet, 27 Ocak.

Başaran, Funda (2010). İletişim Teknolojileri ve Toplumsal Gelişme: Yayılmanın Ekonomi Politiği. Ankara: Ütopya.

Bianet (2001) “Frekans tahsisi ihalesine iptal istemi”, 20 Nisan, https://m.bianet.org/bianet/medya/1876-frekans-tahsisi-ihalesine-iptal-istemi

Bianet (2001) “Susurluk kazası”, 3 Kasım, https://m.bianet.org/bianet/siyaset/5776-susurluk-kazasi

Bianet (2011) “Özgür Gündem 17 yıl Sonra Yeniden; Hoş Geldin!”, 4 Nisan, https://m.bianet.org/bianet/ifade-ozgurlugu/129057-ozgur-gundem-17-yil-sonra-yeniden-hos-geldin

Bob Jessop ve Ngai-Ling Sum (2006) Beyond the regulation approach: Putting capitalist economies ın their place, Edward Elgar Publishing.

Burcu Sümer ve Gülseren Adaklı (2010) “Public Service Broadcaster as a market player: Changingoperationalpatterns of the TRT in Turkeyunderthe AKP leadership, 2002-2010”, PublicPublic Service Media afterRecession, RIPE 2010 Conference, Londra, 8-11 Ekim, http://ripeat.org/2010/public-service-broadcaster-as-a-market-player-changing-operational-patterns-of-the-trt-in-turkey-under-the-akp-leadership-2002-2010/

Burçin Belge (2001) “24 Ocak krizinin devamını yaşıyoruz”, Bianet, 28 Nisan, https://bianet.org/biamag/ekonomi/2020-24-ocak-krizinin-devamini-yasiyoruz

Burçin Belge (2003) “Muzır Kurulunun icraatları”, 15 Nisan, Bianet, https://m.bianet.org/bianet/kultur/18242-muzir-kurulunun-icraatlari

CNN Türk (2012) “Aydın Doğan’dan 28 Şubat ifadesi”, 5 Ekim, https://www.cnnturk.com/2012/guncel/10/05/aydin.dogandan.28.subat.ifadesi/679399.0/index.html

CPJ (1996) Ocak Işık Yurtçu: International PressFreedomAwards, https://cpj.org/awards/1996/yurtcu.php (erişim: 19.10.2017)

Cumhuriyet (1987) “Zam rekoru kağıtta”, 24 Aralık (Manşet).

Cumhuriyet (2000) “Kabloluya rakip geliyor, DigiTurk deneme yayınında”, (28 Nisan).

Cumhuriyet (2000) “POAŞ ihalesinde ortak olanlar bu kez karşı saflardalar. Asıl yarış ise 12 Nisan’da: GSM’de de medya savaşı”, (5 Nisan).

Cumhuriyet (2012) “Medya patronları, 28 Şubat’ı anlattı”, 5 Ekim, http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/diger/374478/Medya_patronlari__28_Subat_i_anlatti.html

Cumhuriyet, “Dijital TV’de tekelleşmeye doğru, Doğan Grubu abone kayıtlarına bir süre önce başlanan Digital Türk ortaklığından çekildi”, 22 Nisan 2000;

Cumhuriyet, “Dijital yayın furyası, Medya holdingleri tekelciliği daha da arttıracak sayısal yayına hazırlanıyor”, 17 Nisan 2000;

Ekin Karaca (2012) “Sol 28 Şubat’a Nasıl Bakıyor?”, Bianet, http://bianet.org/bianet/siyaset/136537-sol-28-subat-a-nasil-bakiyor

Ercüment İşleyen (1999) “Cinayetin rengi yeşil”, Milliyet, 27 Ocak.

Ergun Aydınoğlu (2008) Türkiye solu. 1960-1980, İstanbul: Versus.

Erinç Yeldan (2002) “Neoliberal Küreselleşme İdeolojisinin Kalkınma Söylemi Üzerine Değerlendirmeler”, Praksis, Sayı: 7 (Yaz), 19-34.

Erol Taymaz (2003) “Rekabet: Nereye Kadar? Nasıl? (7-8 Kasım 2001) başlıklı kongreye sunulan tebliğ”, Ekonomik Yaklaşım, Özel Sayı: 47, 99-105.

Fatih Çekirge (1997) “Genelkurmay’da düşman değişti”, Sabah, 30 Nisan, http://arsiv.sabah.com.tr/1997/04/30/f01.html

Geray, Haluk (1994). Yeni İletişim Teknolojileri: Toplumsal Bir Yaklaşım. Ankara: Kılıçaslan Matbaacılık.

Geray, Haluk (2016a). “İdealist ve Stratejik Modeller Çerçevesinde Ağ Politikası Oluşturma Süreci: Türkiye Örneğinde Ekonomi Politik Yaklaşım.” İletişim Ağlarında Yeni Hizmetler: Kapitalist Çıkarlar, Kamusal Politikalar. Haluk Geray, Funda Başaran ve Aylin Aydoğan (der.) içinde. Ankara: Ütopya. 19-49.

Geray, Haluk (2016b). “İletişim Ağları ve Masaüstü Sömürgecilik.” İletişim Ağlarının Ekonomisi: Telekomünikasyon, Kitle İletişimi, Yazılım ve İnternet. Funda Başaran ve Haluk Geray (der.) içinde. Ankara: Ütopya. 189-215.

Gökçer Tahincioğlu (2005) “‘JİTEM’ iddianamesi”, Milliyet, 2 Nisan.

Gülseren Adaklı (2001) “Yayıncılık Alanında Mülkiyet ve Kontrol”, D. B. Kejanlıoğlu, S. Çelenk, G. Adaklı (der.) Medya Politikaları: Türkiye’de Televizyon Yayıncılığının Dinamikleri, Ankara: İmge, 145-205.

Gülseren Adaklı (2006) Türkiye’de Medya Endüstrisi: Neoliberalizm Çağında Mülkiyet ve Kontrol İlişkileri, Ankara: Ütopya.

Gülseren Adaklı (2014) “Media capital and ultra-crossmedia ownership”, Perspective, Heinrich Böll Stiftung Publication, Sayı: 8 (Nisan), 18-23.

Güngör, Müberra ve Gökhan Evren (2002). İnternet Sektörü ve Türkiye İncelemeleri. Ankara: Telekomünikasyon Kurumu Yayını.

Haber Vitrini (2002) “MİT Televole’nin Peşine Düştü”, 18 Ekim, http://www.habervitrini.com/haber/mit-televolenin-pesine-dustu-53216/

Habertürk (2016) “Eski Ankara Emniyet Müdürü Saral: Ecevit bize Fetullah’ın cumhurbaşkanlığını dayatacaktı”, 9 Kasım, http://www.haberturk.com/gundem/haber/1321766-eski-ankara-emniyet-muduru-saral-ecevit-bize-fetullahin-cumhurbaskanligini-dayatacakti

Hamit Bozarslan (2015) İmparatorluktan günümüze Türkiye tarihi, çev. Işık Ergüden, İstanbul: İletişim.

Hatice Sevgi Zengin (2004) Siyasi iktidar ve ‘toplumsal hoşnutsuzluk’ : 2000’li Yıllarda Türkiye’de ‘sosyal patlama’ söylemi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Ü. SBE, Kamu Yönetimi-Siyaset Bilimi ABD, Ankara.

I. C. Schick ve E. A. Tonak (1990) “Uluslararası Boyut: Ticaret, Yardım ve Borçlanma”, Schick, I. C. ve Tonak, E. A. (der.) (1990) Geçiş Sürecinde Türkiye içinde, İstanbul: Belge, 354-385.

İlhan Tekeli ( 1984 ) Türkiye ve Dünyada Yaşanan Ekonomik Bunalım, Ankara: Yurt Yayınevi

İpek Özlem Yılmaz (2011) 12 Eylül 1980 döneminde Türkiye’de basın özgürlüğü ve sansür, Gazi Ü. SBE Gazetecilik ABD, Yüksek Lisans Tezi, Ankara.

İrfan Bozan (2016) “Gülen’i ABD’ye kaçıran rapor”, 12 Ağustos, Al Jazeera Türk, http://www.aljazeera.com.tr/al-jazeera-ozel/guleni-abdye-kaciran-rapor

İsmet Akça (2013) “Türkiye’de ordu-siyaset ilişkisi”, A. Demirel ve S. Sözen (der.) Türk siyasal hayatı içinde, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi AÖF, 183-190.

Korkut Boratav (1999) “Özelleştirme, Kaynak Transferleri ve Yozlaşma”, Bilanço 98: 75 Yılda Çarklardan Chip’lere, İstanbul: Tarih Vakfı, 279-292.

Mansell, Robin ve Michèle Javary (2004). “New Media and the Forces of Capitalism.” Toward a Political Economy of Culture: Capitalism and Communication in the Twenty-First Century. Andrew Calabrese ve Colin Sparks (der.) içinde. Maryland: Rowman & Littlefield Publishers. 228-243

Mehmet Onur Doğan (2011) “10 soruda ‘Muzır Kurul’”, Sabit Fikir, 30 Eylül, http://www.sabitfikir.com/dosyalar/10-soruda-muzir-kurul

Muharrem Tünay (2002) “Türk Yeni Sağının Hegemonya Projesi”, çev. D. Dinler, Praksis: 5, 177-197.

Namık Durukan (1999) “Vedat Aydın’ın eşi Şükran Aydın: Faili biliyorum”, Milliyet, 27 Ocak.

Nedim Şahhüseyinoğlu (2005) Dünden Bugüne Düşünceye ve Basına Sansür, Ankara.

Nedim Şener (2008) “Magazin olmasa sosyal patlama olur”, 23 Ekim, Milliyet, http://www.milliyet.com.tr/magazin-olmasa-sosyal-patlama-olur-ekonomi-1006818/

Özçağlayan, Mehmet (2000). “Türkiye’de Televizyon Yayıncılığının Gelişimi.” Selçuk İletişim 1-2: 41-52.

Özgür Başar (2015) “Gelelim televizyona: sayısal karasal televizyon yayıncılığında son durum”, 7 Temmuz, http://sadeceozgur.blogspot.com.tr/2015/07/gelelim-televizyona-saysal-karasal.html

Özgür Başar (2015) “Sayısal yayıncılık dünyasında son durumlar, bu kez önce radyo”, 3 Temmuz, http://sadeceozgur.blogspot.com.tr/2015/07/saysal-yaynclk-dunyasnda-son-durumlar.html

Pekman. Cem (1996), “Özelleştirme Sürecinde Türk Televizyonu ya da Avrupa’yı Yeniden Keşfetmek.” Yeni Türkiye Dergisi 12: 1014-1026.

Radikal (2011) “Ve devlet JİTEM’i resmen kabul etti”, 9 Temmuz, http://www.radikal.com.tr/turkiye/ve-devlet-jitemi-resmen-kabul-etti-1055684/

Radikal (2015) “Çiller döneminin ölüm listesi 20 yıl sonra ortaya çıktı”, 9 Temmuz, http://www.radikal.com.tr/turkiye/ciller-doneminin-olum-listesi-20-yil-sonra-ortaya-cikti-1399837/

Raşit Kaya (2009) İktidar yumağı: Medya, sermaye, devlet, Ankara: İmge.

Sinan Sönmez (2016) “BrettonWoods, fordizmve hegemonya”, Hacettepe Ü. İİBF Dergisi, Cilt 34, Sayı 1, 43-62.

Soner Toy (2010) Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’nun Türkiye ekonomisi ve Türk bankacılık sektörü üzerindeki etkileri, Marmara Ü. SBE, Maliye ABD, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.

Şenay Aydemir (2011) “İki yılda 27 çalışanı öldürüldü”, Radikal, 18 Mart, http://www.radikal.com.tr/kultur/iki-yilda-27-calisani-olduruldu-10

TBMM Komisyon (2012) “Muzır Kurulu”, Bilgi Toplumu Olma Yolunda Bilişim Sektöründeki Gelişmeler ile İnternet Kullanımının Başta Çocuklar, Gençler ve Aile Yapısı Üzerinde Olmak Üzere Sosyal Etkilerinin Araştırılması Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu Raporu, https://www.tbmm.gov.tr/arastirma_komisyonlari/bilisim_internet/docs/sunumlar/muzir_kurulu2.pdf

Tekeli, İ. (1984) “Sunuş”, Türkiye’de ve Dünyada Yaşanan Ekonomik Bunalım, İ. Tekeli vd. (der.), Ankara: Yurt.

TR-NET Ağ Bilgi Grubu, (1995). Tr-Net Servislerini Kullanma Kılavuzu. Ankara: TR-Net Ağ Bilgi Grubu Yayını.

Winseck, Dwayne (2008). “The State of Media Ownership and Media Markets: Competition or Concentration and Why Should We Care?” Sociology Compass 2(1): 34-47.

Wolcott, Peter (1999). The Diffusion of the Internet in the Republic of Turkey. http://mosaic.unomaha.edu/TURK_PUB.pdf. Erişim Tarihi: 12. 03. 2002.

Wolcott, Peter ve Kürşat Çağıltay (2001). “Telecommunications, Liberalization and the Growth of the Internet in Turkey.”, The Information Society 17(2): 133-141.

Yıldız, Aytaç (2003). Bir Düzenleyici Kurul Analizi: Radyo Televizyon Üst Kurulu. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.

1. 1. Birikim rejimi terimi için ör. bkz. Jessop ve Sum, 2006; Sönmez, 2016. ↑

 

1. 1. Vehbi Koç, memnuniyetin ötesinde, cunta lideri Evren’e hitaben, “bundan sonrası” için direktifler içeren bir mektup kaleme aldı (3 Ekim 1980). Bkz. Sönmez, 1987: 346-352. ↑

 

1. 1. Her tarihsel anlatı, yazanın yaşadığı zamanla ilişkili olarak belli tercihler, belirli anımsamalar ve unutuşlar içerir. Buradaki anlatı da bir istisna olmayacak. Okuyucuların, eksik bıraktığımız yerleri, yeterince vurgulanmadığını düşündüğü kısımları hem kendi belleği, hem de bu konuda artık önemli bir külliyat haline gelen başka çalışmalarla dolduracağını umuyoruz. Elbette anlatımız, okurun her türlü eleştiri, görüş ve öneriyle geliştirilmeye açıktır. ↑

 

1. 1. “MGK, Başbakanlık, İçişleri, Adalet, Sağlık ve Kültür bakanlıkları, YÖK, Diyanet İşleri ve gazeteciler cemiyetine bağlı 11 üyeden oluşan Muzır Kurulu, 2001’de 497 aylık, 475 haftalık dergi ile 668 kitap, 2.508 gazete ve 403 süreli yayını müstehcen buldu.” (Belge, 2003). ↑

 

1. 1. 2001 krizini merkeze alan, döneme özgü sosyal hoşnutsuzlukların ve bunlarla ilgili medya içeriklerinin iyi bir envanterini çıkararak neoliberal ekonomi politikaları ile bağlantısını açıklayan bir kaynak için bkz. (Zengin, 2004). ↑

 

1. 1. Temmuz 1993’te Anayasa Mahkemesi tarafından siyasetten men edilen Halkın Emek Partisi yerini, bu olasılık üzerine Mart ayında kurulmuş olan Demokrasi Partisine (DEP) bırakmıştır. ↑

 

1. 1. Birleşmiş Milletler’e verilen taahhüt üzerine Başbakanlık’ın kontrolünde Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü tarafından gerçekleştirilen Türkiye Göç ve Yerinden Olmuş Nüfus Araştırması, devletin Kürtlere yönelik “inkâr ve imha” politikalarını somut verilerle ortaya koyuyor. Bülent Sarıoğlu (2006) “En az 800 bin kişi terör göçmeni”, Milliyet, 24 Temmuz. Raporun tam metni için bkz. http://www.hips.hacettepe.edu.tr/tgyona/tgyona.shtml ↑

 

1. 1. 28 Şubat 2012 tarihli bir haberde o dönem Eşitlik ve Demokrasi Partisi Başkanı olan akademisyen Ferdan Ergut, bu ilişkinin altını çiziyor: “Susurluk süreci üzerinden şekillenen toplumsal bilinç…rayından çıkartıldı ve bir şeriat umacısı üzerinden dikkatler devletin içindeki çete oluşumlarından uzaklaştırıldı. 28 Şubat, Susurluk üzerine şal örttü.” Ekin Karaca (2012) “Sol 28 Şubat’a Nasıl Bakıyor?”, Bianet, http://bianet.org/bianet/siyaset/136537-sol-28-subat-a-nasil-bakiyor ↑

 

1. 1. Manşete çekilen bu haberin sahibi, Fatih Çekirge, diğer medya mensupları ile birlikte önceki gün katıldığı Genelkurmay Karargâhı’ndaki brifingte Genelkurmay İç Güvenlik Daire Başkanı Tuğgeneral Kenan Deniz’in sözlerini hayranlıkla aktarıyor: “PKK’nın irticayla işbirliği yaptığı ortadadır. Bu işbirliği cumhuriyetin temel ilkelerine ve niteliklerine karşı bir numaralı tehdittir. Bu anlamda, artık irtica, tehdit sıralamasında bir numara olmuştur. İran, Türkiye’de bir Cezayir benzeri yaratmak istiyor. Bir irticai rejim ihracı peşinde. Bu desteğin farkındayız.” (Çekirge, 1997). ↑

 

1. 1. Olayla ilgili bir kronoloji için örneğin bkz. Bianet (2001) “Susurluk kazası”, 3 Kasım, https://m.bianet.org/bianet/siyaset/5776-susurluk-kazasi ↑

 

1. 1. Habertürk (2016) “Eski Ankara Emniyet Müdürü Saral: Ecevit bize Fethullah’ın cumhurbaşkanlığını dayatacaktı”, 9 Kasım, http://www.haberturk.com/gundem/haber/1321766-eski-ankara-emniyet-muduru-saral-ecevit-bize-fetullahin-cumhurbaskanligini-dayatacakti; İrfan Bozan (2016) “Gülen’i ABD’ye kaçıran rapor”, 12 Ağustos, Al Jazeera Türk, http://www.aljazeera.com.tr/al-jazeera-ozel/guleni-abdye-kaciran-rapor ↑

 

1. 1. Habere göre, gazete kâğıdının fiyatı bir yılda 266 TL’den 600 TL’ye çıkarak % 225,5 oranında artmıştır. ↑

 

1. 1. Burada sadece blok satışla gerçekleştirilen, bir medya grubu ile doğrudan ilişkili özelleştirmelere yer verilmiştir. ↑

 

1. 1. Doğan Grubu ihaleye İş Bankası ile birlikte girmiştir. ↑

 

1. 1. 1979’da devletten Hisarbank ve Odibank’ı satın almış olan ve aslen inşaat sektöründe varlık gösteren Çavuşoğlu-Kozanoğlu Grubu, 1982 yılında büyük tanıtım kampanyalarıyla Güneş Gazetesini çıkarmaya başladı. Ancak söz konusu banka felaketinin ardından gazete el değiştirdi, Hisarbank ve Odibank’ı batıran grubun patronları kişisel yaşamlarında herhangi bir zarara uğramadı ama devletin üstlendiği zarar 1991 yılı sonu itibarıyla 547 milyar TL olarak bilançoya yansıdı (Vatan, 6 Ocak 2008). ↑

 

1. 1. Bankanın ana ortakları: Kemal Uzan, Ayşegül Uzan, Hakan Uzan, Cem Cengiz Uzan, Yavuz Uzan. ↑

 

1. 1. 09 Ağustos 2001tarihinde Sümerbank hisseleri OYAK grubuna (daha sonra ING Bank oldu) devredilmiştir. http://www.tmsf.org.tr/intikaleeden.bankalar.tr (erişim tarihi: 24 Ekim 2017) ↑

 

1. 1. Bayındır Holding, Süleyman Demirel’in yakın çevresinde yer alan işadamı Kamuran Çörtük’e ait BRT’nin (Bayındır Radyo-Televizyon) bağlı olduğu gruptur. Bir süredir yayın yapamayan ve satışa çıkarılan BRT’nin lisansı, 29 Ocak 2003 tarihinde RTÜK tarafından iptal edilmiştir. ↑

 

1. 1. Fona devredilmeden önce ana ortakları, NTV’nin kurucusu Nergis Holding (Cavit Çağlar) ve CreditIndustrial’di. ↑

 

1. 1. Sonraki incelemelerde, İnterbank’ın Cavit Çağlar’ın kurduğu paravan şirketlere 250 milyon dolarlık kredi açtığı ve bu kredileri Çukurova Grubu’na aktararak satış ücretini ödediği ortaya çıktı. 1991’de Demirel’in “Bankalardan Sorumlu Devlet Bakanı” yaptığı Çağlar, Adnan Kahveci’nin “kediye ciğer emanet ettiler” sözünü doğrulayacak şekilde hem sorumlusu olduğu kamu bankalarını, hem de daha sonra satın aldığı ya da ortak olduğu özel bankaları kendi hesabına çalıştırdı. Egebank ve Etibank soruşturmaları kapsamında verilen gıyabi tutuklama kararı nedeniyle 18 Nisan 2001’de ABD’de FBI tarafından tutuklandı. 28 Nisan 2001’de Türkiye’ye getirilerek cezaevine konulan Çağlar, 6 Şubat 2002’de tahliye edildi. (Takvim, 4 Temmuz 2010). ↑

 

1. 1. http://www.tmsf.org.tr/intikaleeden.bankalar.tr (erişim: 24 Ekim 2017). ↑

 

1. 1. MNG Holding, TV 8 adlı bir televizyon kanalının sahibiydi. ↑

 

1. 1. OgerTelecom’la girdikleri ihale ile 2005’te Türk Telekom’u satın alan Hariri ailesi, % 14’lük payla Arab Bank’ın da hissedarıdır. ↑

 

1. 1. 1980’lerde medya piyasasına doğrudan Turgut Özal tarafından sokulan Kıbrıs’lı işadamı Asil Nadir önce Haldun Simavi ile Ercan Arıklı’ya ait medya kuruluşlarını satın almış, ancak büyük ölçüde İngiltere merkezli esas şirketi PollyPeck’teki yolsuzluklar yüzünden kısa zamanda ayrılmak zorunda kalmıştı (bkz. Adaklı, 2006: 159-164). ↑

 

1. 1. Abdi İpekçi aynı yılın başında, gizemini bugün de koruyan bir suikastın kurbanı olmuştur. ↑

 

1. 1. Doğan, 1999’da kurduğu Doğan Media International GmbH ile Almanya’daki medya yatırımlarını kurumsallaştırdı. ↑

 

1. 1. Medya grupları arasındaki çatışma ve çelişkiler, hem yayın içeriklerinde hem de fiili süreçlerde zaman zaman oldukça şiddetlendi. Örneğin birbirleriyle promosyon üzerinden kıyasıya rekabet eden medya grupları, ileride hasım olarak seçtikleri başka bir gruba karşı gizli kartel anlaşmalarıyla ortak hareket edebildiler. 90’lı yıllar boyunca süren bu rekabetin siyasal süreçlerle doğrudan bağlantılı bir öyküsü için bkz. (Adaklı, 2006: 241-262). ↑

 

1. 1. İsim hakkı nedeniyle Uzanlar Star1 adını İnterstar’a çevirmiştir (3 Mart 1992). Özal’la Uzanlar arasındaki anlaşmazlığın detayı için bkz. (Yengin, 1994: 136). ↑

 

1. 1. Konuyla ilgili dünyadaki gelişmeleri ve Türkiye’deki durumu düzenli olarak araştıran ve özellikle Elektrik Mühendisleri Odası’nın düzenlediği toplantılarda yaptığı konuşmalarla ve yazılarıyla kamuyu bilgilendirmeye çalışan Özgür Başar’ın bloğunu takip edebilirsiniz: http://sadeceozgur.blogspot.com.tr/2015/07/saysal-yaynclk-dunyasnda-son-durumlar.html. YÖK’ün tez arama sayfasında frekans planlaması, frekans ihalesi, frekans tahsisi ifadeleri ile yaptığım aramadan hiçbir sonuç elde edemedim.Üstelik aramamı belli bir alanla (iletişim, siyaset bilimi, mühendislik, vb) sınırlandırmamıştım. İçinden geçtiğimiz dönemde üniversiteler ya da diğer kamu kurumları bu tür araştırmalar için elverişli yerler olmayabilir ama bu konuda (da) ayrıntılı, iyi belgelenmiş çalışmalara şiddetle ihtiyaç var. ↑

 

1. 1. Dönemin ana muhalefet partisi SHP yasanın iptali için Anayasa Mahkemesi’ne başvurmuş ve mahkeme devir işlemini iptal etmiştir. Ancak iktidar partisi olan ANAP herhangi bir işlem yapmamış ve oluşan yasal boşluk 1999’a kadar devam etmiştir. 1999’da çıkarılan 4397 sayılı yasayla da PTT Genel Müdürlüğü’ne devredilen vericiler ve teçhizat bedelsiz olarak TRT’ye iade edilmiştir (Yıldız, 2003: 31). ↑